مواد و روشها
جامعه، نمونه و روش اجرا
این پژوهش از نوع توصیفی-همبستگی و مقطعی بود. تمامی دادههای پژوهش حاضر به روش کمی جمعآوری و تحلیل شدند. جامعه پژوهش شامل کلیه دانشجویان دانشگاههای شهر تهران بود که در سال تحصیلی 1403-1404 در دانشگاه مشغول به تحصیل بودند. نمونهگیری بهروش دردسترس انجام شد. در این پژوهش، برای آزمون چهار مدل رگرسیونی سلسله مراتبی با سه متغیر پیشبین، از 366 نفر استفاده شد. طبق رهنمود گرین (1991)، حداقل 15 تا 20 نفر بهازای هر متغیر و درمجموع 45 تا 60 نفر برای هر مدل لازم است [14]. حجم نمونه حاضر بیش از 6 برابر این تعداد است و توان آماری کافی برای شناسایی اثرات اصلی و تعاملی کوچک تا متوسط در سطح 0/05 را فراهم میکند.
پس از دریافت کد اخلاق از کمیته اخلاق دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، پرسشنامهها در سامانه پرسلاین طراحی و تنظیم شدند و لینک پرسشنامهها از طریق شبکههای اجتماعی مجازی در اختیار شرکتکنندگان قرار گرفت. بهمنظور رعایت قوانین و اصول اخلاقی پژوهش، شرکتکنندگان با رضایت آگاهانه وارد فرایند پژوهش شدند و به آنها اطمینان داده شد میتوانند در هر مرحله از ادامه همکاری صرفنظر کنند. علاوهبراین، به آنها توضیح داده شد اطلاعات گردآوریشده بهصورت محرمانه تحلیل میشود. سپس شرکتکنندگان، مجموعه پرسشنامههای پژوهش، شامل مشخصات جمعیتشناختی (جنسیت، سن , تحصیلات)، پرسشنامه خودآسیبی عمدی، پرسشنامه افکار تکرارشونده، مقیاس واکنشپذیری هیجانی، پرسشنامه انتظارات پیامد خودجرحی بدون قصد خودکشی و مقیاس خودکارآمدی برای مقاومت در برابر خودجرحی بدون قصد خودکشی را تکمیل کردند.
معیارهای ورود به پژوهش شامل تکمیل فرم رضایت آگاهانه، قرار داشتن در دامنه سنی 18 الی 40 سال، و دسترسی داشتن به تلفن هوشمند، اینترنت و شبکههای اجتماعی بود. معیارهای خروج از پژوهش شامل ناقص پر کردن پرسشنامهها و نیز پاسخهای غیرمعتبر (مانند الگوهای پاسخگویی سوگیرانه) بودند.
از میان 405 دانشجویی که لینک پرسشنامه را دریافت کردند، 366 نفر پاسخهای کامل ارائه دادند و در تحلیل نهایی وارد شدند. نرخ پاسخدهی برابر با 90/03 درصد و میانگین زمان پاسخدهی 25 دقیقه بود. لینک پرسشنامه از تاریخ 1403/08/10 تا 1403/12/29 فعال بود و امکان ثبت پاسخ در آن وجود داشت.
ابزار پژوهش
پرسشنامه خودآسیبی عمدی (DSHI)
این پرسشنامه دارای 17 گویه، یک ابزار خودگزارشی است که گراتز برای سنجش خودجرحی طراحی کرده و جنبههای مختلف خودجرحی، ازجمله شدت، مدت، نوع و فراوانی آن را میسنجد. پس از هر سؤال، 4 سؤال گسترشدهنده از شرکتکننده پرسیده میشود. سؤالات اصلی با «بله» و «خیر» پاسخ داده میشوند و پاسخ 1 به معنای وجود خودجرحی در فرد و پاسخ صفر بهمعنای عدم وجود آن است. نمرات بالاتر نشاندهنده تعداد بیشتری از رفتارهای خودجرحی است. سؤالات گسترشدهنده نیز فراوانی خودآسیبی را در افراد میسنجند. گراتز آلفای کرونباخ این ابزار را در جمعیت دانشجویی 0/82 گزارش کرده است [2]. نوبخت و همکاران ویژگیهای روانسنجی این ابزار در ایران در جمعیت دانشجویی مورد بررسی قرار داده است و آلفای کرونباخ آن 0/70 گزارش شده است. آلفای کرونباخ این ابزار در مطالعه حاضر 0/78 گزارش شده است [15].
پرسشنامه افکار تکرارشونده-10 سؤالی (10-RTQ)
این پرسشنامه 10 گویهای را مکوی و همکاران بهمنظور بررسی افکار تکرارشونده طراحی کردهاند و در یک مقیاس لیکرت 5 درجهای از 1 (کاملاً غلط) تا 5 (کاملاً صحیح) نمرهگذاری میشود و نمرههای بالاتر بهمعنای افکار تکرارشونده بیشتر است. آلفای کرونباخ این پرسشنامه هم در جمعیت بالینی و هم غیربالینی 0/89 گزارش شده است که همبستگی بالایی با نسخه 27 گویهای این پرسشنامه دارد [16]. نسخه فارسی RTQ-10 توسط اکبری در جمعیت دانشجویی هنجاریابی شده است و همسانی درونی آن 0/91 و پایایی بازآزمایی آن 0/76 گزارش شده است. این پرسشنامه با ابزارهای سنجش هیجان منفی (افسردگی و اضطراب) همبستگی مثبت معنیدار و با ابزارهای سنجش هیجان مثبت، همبستگی منفی معنیداری را نشان داده است [17]. در پژوهش حاضر آلفای کرونباخ این ابزار 0/92 گزارش شده است.
مقیاس واکنشپذیری هیجانی (ERS)
این مقیاس 21 گویهای را ناک و متیو بهمنظور بررسی واکنشپذیری افراد به تجارب هیجانیشان طراحی کردهاند. ERS شامل سه خردهمقیاس حساسیت، شدت و پایداری عواطف و هیجانات است. این مقیاس براساس طیف لیکرت 5 درجهای از (0=اصلاً شبیه من نیست) تا (4= کاملاً شبیه من است) نمرهگذاری میشود. نمرههای بالاتر بهمعنای واکنشپذیری هیجانی بیشتر است. آلفای کرونباخ نسخه اصلی این ابزار در جمعیت عمومی 0/94 گزارش شده است [18]. نسخه فارسی این مقیاس را مقبلی و همکاران در نمونهای از دانشجویان هنجاریابی کردهاند و آلفای کرونباخ و پایایی بازآزمایی آن بهترتیب 0/92 و 0/72 گزارش شده است. آلفای کرونباخ این مقیاس در مطالعه حاضر 0/95 به دست آمده است [19].
پرسشنامه انتظارات پیامد خودجرحی بدون قصد خودکشی (NEQ)
این پرسشنامه 25 گویهای را هاسکینگ و همکاران بهمنظور بررسی انتظارات پیامد مرتبط با خودجرحی بدون قصد خودکشی طراحی کردهاند. NEQ شامل پنج خردهمقیاس (انتظارات مربوط به تنظیم هیجان، پیامدهای منفی اجتماعی، پیشبینی کارایی ارتباطی، انتظارات درد و خودباوریهای منفی) است و در طیف لیکرت 4 درجهای از (1=اصلاً احتمال ندارد تا 4=بهشدت محتمل است) درجهبندی میشود. این پرسشنامه بیانگر انتظارات فرد از پیامدهایی است که احتمالاً پس از انجام خودجرحی توسط خود و یا دیگران تجربه خواهد شد. در این پرسشنامه از افراد پرسیده میشود چقدر احتمال دارد پیامدهای درگیریشان در خودجرحی در آینده نمایان شود. هاسکینگ آلفای کرونباخ این ابزار را در جمعیت دانشجویی 0/78 گزارش کرده است [20]. نسخه فارسی این پرسشنامه در پژوهش شریفی چوکامی و همکاران در نمونهای از دانشجویان هنجاریابی شده است و آلفای کرونباخ این پرسشنامه 0/72 گزارش شده است. علاوهبراین، آلفای کرونباخ این پرسشنامه در مطالعه فعلی 0/71 گزارش شده است [21].
مقیاس خودکارآمدی برای مقاومت در برابر خودجرحی بدون قصد خودکشی (SERN-S)
هاسکینگ و همکاران این مقیاس 24 گویهای را برای سنجش باور فرد درمورد میزان خودکارآمدی برای مقاومت در برابر انجام خودجرحی طراحی کردند و شامل سه خردهمقیاس است که باور فرد را درمورد خودکارآمدی برای انجام خودجرحی در سه موقعیت مختلف (خطر، محافظتی و یادآورهای خودجرحی) میسنجد. پاسخها در یک طیف لیکرت 4 درجهای از (1=اصلاً مطمئن نیستم تا 4=کاملاً مطمئنم) درجهبندی میشود. هاسکینگ آلفای کرونباخ این ابزار را در جمعیت بزرگسال دارای تاریخچه خودجرحی بدون قصد خودکشی 0/96 گزارش داده است [22]. این مقیاس برای اهداف پژوهش حاضر به زبان فارسی ترجمه شد و آلفای کرونباخ آن 0/97 بهدست آمد.
روش تجزیهوتحلیل اطلاعات
پساز جمعآوری اطلاعات، دادههای پژوهش با نرمافزار SPSS نسخه 21 مورد تجزیهوتحلیل قرار گرفتند. یافتهها با روشهای آمار توصیفی برای محاسبه کمینه، بیشینه، درصد و میانگین و انحرافمعیار تجزیهوتحلیل شدند. برای آزمون فرضیهها از رگرسیون سلسلهمراتبی در چهار مدل مجزا استفاده شد. درهر مدل، متغیر مستقل و تعدیلگر در گام اول، و اثرات تعاملی آنها در گام دوم وارد معادله شدند.
یافتهها
ویژگیهای جمعیتشناختی نمونه
نمونه پژوهش حاضر از نظر جنسیت متشکل از 272 نفر (74/3 درصد) زن، 91 نفر (24/9 درصد) مرد و 3 نفر (0/8 درصد) بیپاسخ بودند. از نظر سطح تحصیلات 284 نفر (77/6 درصد) در مقطع کارشناسی، 65 نفر (17/8 درصد) در مقطع کارشناسی ارشد و 17 نفر (4/6 درصد) در مقطع دکتری مشغول به تحصیل بودند. میانگین و انحرافمعیار سنی شرکتکنندگان بهترتیب برابر با 23/71 و 5/86 بود. آمارههای توصیفی متغیرهای پژوهش شامل میانگین، انحرافمعیار، کمینه و بیشینه نمرات، در
جدول شماره 1 گزارش شده است.
شاخصهای توصیفی
میانگین نمرات متغیر خودجرحی بدون قصد خودکشی برابر با 1/43 (انحرافمعیار=2/16) بود که حاکی از پایین بودن سطح کلی این رفتار در نمونه مورد بررسی است. انتظارات پیامد، خودکارآمدی، نشخوار فکری و هیجان منفی بهترتیب دارای میانگینهای 66/02، 108/07، 55/78 بودند.
بررسی همبستگی متغیرها
برای بررسی روابط بین متغیرهای پژوهش، ضریب همبستگی بین متغیرها محاسبه شد که نتایج آن در
جدول شماره 2 ارائه شده است.

همانطور که در
جدول شماره 2 مشاهده میشود انتظارات پیامد با خودجرحی بدون قصد خودکشی (r=0/125 ،P<0/05) همبستگی مثبت معنیداری دارد. خودکارآمدی نیز رابطه منفی معنیداری با خودجرحی بدون قصد خودکشی دارد (r=-0/19 ،P<0/01). همچنین، نشخوار فکری و هیجان منفی هر دو همبستگی مثبت معنیداری را با خودجرحی بدون قصد خودکشی نشان دادند (P<0/01 بهترتیب r=0/44 و r=0/41) که نمایانگر نقش پررنگ این دو متغیر در افزایش رفتارهای خودآسیبرسان است.
همانطور که در
جدول شماره 3 مشاهده میشود، پاسخ تمام سؤالات اختصاصی پژوهش «بله» است و تمام متغیرهای پژوهش شامل انتظارات پیامد، خودکارآمدی برای مقاومت در برابر خودجرحی، نشخوار فکری و هیجان منفی با خودجرحی بدون قصد خودکشی رابطه معنیدار دارند.
بررسی نقش تعدیلکننده انتظار پیامد و خودکارآمدی
برای بررسی نقش تعدیلکنندگی انتظارات پیامد و خودکارآمدی در رابطه بین نشخوار فکری و خودجرحی بدون قصد خودکشی و همچنین هیجان منفی و خودجرحی بدون قصد خودکشی، رگرسیون سلسله مراتبی انجام شد که نتایج آن در
جدول شماره 4 آمده است.

در مدل نخست، متغیر نشخوار فکری بهتنهایی توانست 16/6 درصد از واریانس خودجرحی بدون قصد خودکشی را تبیین کند (R²=0/166 ،P<0/001). با افزودن انتظارات پیامد به مدل، مقدار واریانس تبیینشده بهطور جزئی افزایش یافت (R²=0/168)، اما این افزایش معنیدار نبود (ΔR²=0/002 ،P=0/314). همچنین، اثر تعاملی بین نشخوار فکری و انتظارات پیامد نیز معنیداری نبود (ΔR²=0/003 ،P=0/271).
ورود خودکارآمدی در کنار نشخوار فکری باعث افزایش معنادار واریانس تبیینشده به 18 درصد شد (ΔR²=0/014، P=0/013). اثر تعاملی بین نشخوارفکری و خودکارآمدی نیز معنیدار بود (ΔR²=0/024 ، P<0/001) که حاکی از نقش تعدیلکنندگی خودکارآمدی در این ارتباط است.
در بررسی مدل سوم، متغیر هیجان منفی، بهتنهایی 19/2 درصد از واریانس خودجرحی را پیشبینی کرد (R²=0/192 ، P<0/001) افزودن انتظارات پیامد به مدل تغییر معنیداری ایجاد نکرد (ΔR²=0/004 ،P=0/208) و اثر تعاملی آن نیز معنادار نبود (ΔR²=0/003 ،P=0/223)، اما با اضافه شدن خودکارآمدی به مدل، واریانس تبیینشده به 19/9 درصد افزایش یافت (ΔR²=0/007 ،P=0/077) و اثر تعاملی بین هیجان منفی و خودکارآمدی نیز بهطور معنیداری بهبود مدل را درپی داشت (ΔR²=0/012 ،P=0/018).
در ادامه، نتایج مربوط به آزمون نقش تعدیلکنندگی انتظارات پیامد و خودکارآمدی در روابط بین نشخوار فکری، هیجان منفی و خودجرحی بدون قصد خودکشی در
جدول شماره 5 ارائه شده است.

باتوجهبه
جداول شماره 4 و
5 میتوان مشاهده کرد خودکارآمدی تعدیلکننده رابطه بین نشخوار فکری و خودجرحی بدون قصد خودکشی میباشد (0/001>P)، اما انتظارات پیامد تعدیلکننده رابطه بین نشخوار فکری و خودجرحی بدون قصد خودکشی نمیباشد. همچنین، خودکارآمدی تعدیلکننده رابطه بین هیجان منفی و خودجرحی بدون قصد خودکشی است (0/018=P)، درحالیکه انتظارات پیامد تعدیلکننده رابطه بین هیجان منفی و خودجرحی بدون قصد خودکشی نمیباشد.
بحث
این مطالعه با هدف بررسی نقش تعدیلکننده انتظارات پیامد و خودکارآمدی در رابطه بین مدل آبشار هیجانی (شامل نشخوار فکری و هیجانات منفی) و خودجرحی بدون قصد خودکشی در دانشجویان تهران انجام شد. نتایج این مطالعه نشان داد خودکارآمدی رابطه بین نشخوار فکری و هیجانات منفی با خودجرحی بدون قصد خودکشی را تعدیل میکند، درحالیکه انتظارات پیامد در صورت وجود نشخوار فکری یا هیجانات منفی شدید، نقش تعیینکنندهای در کاهش یا افزایش رفتار خودجرحی بدون قصد خودکشی ندارد.
نتایج پژوهش حاضر نشان داد هرچه میزان تجربه هیجانات منفی در افراد بیشتر باشد، احتمال بروز رفتارهای خودجرحی بدون قصد خودکشی نیز افزایش مییابد. این یافته با مدل آبشار هیجانی سلبی و همکاران همسو است که بیان میکند تجربه مکرر هیجانات منفی و ناتوانی در تنظیم آنها، زمینه را برای شکلگیری نشخوار فکری فراهم میکند و درنهایت میتواند به خودجرحی منجر شود [11]. هیجانات منفی شدید، ظرفیت فرد برای استفاده از راهبردهای سازگارانه تنظیم هیجان را کاهش میدهند و فرد ممکن است برای کاهش تنش روانی، به خودجرحی بدون قصد خودکشی روی آورد [14، 23]. علاوهبراین، نشخوار فکری نیز رابطه مثبت و معنیداری با خودجرحی بدون قصد خودکشی داشت. این یافته، با مطالعه مروری کالمن و همکاران همخوانی دارد که ارتباط میان نشخوارفکری و فراوانی خودجرحی بدون قصد خودکشی را تأیید کردهاند [10]. درواقع، این یافته نقش محوری نشخوار فکری را بهعنوان یکی از اجزای اصلی مدل آبشار هیجانی برجسته میسازد؛ بهگونهایکه زمانی که فرد درگیر چرخهای از افکار منفی میشود، احتمال تجربه آشفتگی روانی افزایش یافته و تمایل او به استفاده از راهبردهایی مانند خودجرحی برای متوقف کردن این افکار بیشتر میگردد [24، 25]. با وجود تأکید مدل آبشار هیجانی بر نقش نشخوار فکری و هیجانات منفی در خودجرحی، برخی مطالعات نشان دادهاند این مدل به تنهایی نمیتواند تمامی جوانب رفتار خودجرحی را تبیین کند. بهطور خاص، مطالعه هاسکینگ و همکاران نشان داد نشخوار فکری بهعنوان تعدیلکننده رابطه هیجانات منفی با خودجرحی نقش کلیدی ندارد، بلکه تصاویر چندحسی و تعامل هیجانات مثبت و منفی اهمیت بیشتری دارند [26]. این نتایج نشان میدهد مدلهای جامعتر بایستی علاوهبر هیجانات منفی، به نقش هیجانات مثبت و فرآیندهای شناختی تصویری نیز توجه کنند تا درک بهتری از خودجرحی فراهم آید.
علاوهبراین، نتایج این پژوهش نشان داد بین انتظارات پیامد و خودجرحی بدون قصد خودکشی نیز رابطه مثبت و معنیداری وجود دارد. افرادی که پیامدهای مثبتی (مانند کاهش اضطراب یا جلب توجه) را برای خودجرحی بدون قصد خودکشی انتظار دارند، احتمال بیشتری دارد که به این رفتار روی آوردند. این یافته با مدل شناختی-هیجانی هاسکینگ و همکاران همخوانی دارد که بیان میکند این انتظارات نقش مهمی در شکلگیری و تداوم رفتارهای ناسازگار دارند. براساس این مدل، اگر فرد انتظار داشته باشد که خودجرحی بدون قصد خودکشی به کاهش تنش، تجربه رهایی از فشار روانی، یا تغییر وضعیت هیجانی منجر میشود، احتمال بیشتری وجود دارد که به این رفتار روی آورد. چنین انتظاراتی، اغلب از تجربههای گذشته یا مشاهده رفتار دیگران شکل میگیرد و میتواند بهعنوان یک عامل حفظکننده الگوی رفتاری عمل کند [7].
ازسویدیگر، نتایج پژوهش هان و همکاران نشان داد انتظارات پیامد بهتنهایی تأثیر مستقیم بر خودجرحی بدون قصد خودکشی ندارند و تنها در تعامل با عواملی مانند خودکارآمدی پایین، بازارزیابی شناختی و شیوههای ناسازگار تنظیم هیجان، ازجمله سرکوب هیجان، بر خودجرحی اثرگذاراست [27]. بخشی از این ناهمسویی در نتایج میتواند ناشی از متفاوت بودن متغیرهای سنجیدهشده در کنار انتظارات پیامد در پژوهش حاضر باشد.
بههمینصورت، بین خودکارآمدی و خودجرحی بدون قصد خودکشی، رابطه منفی و معنادار یافت شد. این یافته با نظریه شناختی اجتماعی بندورا و پژوهش داوکینز و همکاران همراستا است و نشان میدهد افزایش خودکارآمدی و تقویت باورهای مثبت در مورد تواناییهای شخصی، نقش بسزایی در کاهش رفتارهای پرخطر و افزایش سازگاری افراد با مقتضیات محیط ایفا میکند [9، 28]. در تبیین این یافته میتوان اشاره کرد که خودکارآمدی نقش مهمی در نحوه مواجهه افراد با هیجانات منفی و موقعیتهای استرسزا ایفا میکند. افرادی که از سطح بالاتری از خودکارآمدی برای مقاومت در برابر خودجرحی برخوردارند، بهجای توسل به راهبردهای ناسازگارانهای همچون خودجرحی بدون قصد خودکشی، تمایل بیشتری به بهرهگیری از راهبردهای مقابلهای سازگار و مؤثر دارند. چنین افرادی با باور به توانایی خود در مدیریت هیجانات و حل مسائل، در برابر گرایش به خودجرحی مقاومت بیشتری نشان میدهند. این ظرفیت موجب میشود فرد در مواجهه با فشارهای روانی یا افکار منفی، بهجای گرایش به خودجرحی بدون قصد خودکشی، به جستوجوی راهحلهای سازگارانهتری رویآورد و درنتیجه، احتمال بروز خودجرحی بدون قصد خودکشی بهطور معنیداری کاهش یابد [29].
علاوهبراین، یافتهها نشان داد خودکارآمدی بهطور معنیداری رابطه بین نشخوار فکری و هیجانات منفی با خودجرحی بدون قصد خودکشی را تعدیل میکند. این یافته با مدل شناختی-هیجانی هاسکینگ و همکاران همسو است که بر اهمیت شناختوارههای مرتبط با خودجرحی، بهویژه خودکارآمدی، در پیشبینی رفتارهای خودآسیبرسان تأکید دارد [7]. برطبق این مدل، افرادی که به توانایی خود در تنظیم مؤثر هیجانات از طریق روشهای جایگزین باور دارند، میتوانند در برابر تمایل به خودجرحی بدون قصد خودکشی در هنگام تجربه آبشارهای هیجانی مقاومت کنند. درنتیجه احتمال کمی دارد که به رفتار خودجرحی بدون قصد خودکشی روی آورند [30].
درمقابل، یافتههای پژوهش حاضر نشان دادند انتظارات پیامد در مواقعی که فرد دچار نشخوار فکری یا هیجان منفی شدید است، نقش تعیینکنندهای در کاهش یا افزایش رفتار خودجرحی بدون قصد خودکشی ندارد. این یافته با پژوهشهای اخیر همسو است که نشان میدهد زمانی که فرد با هیجانات منفی شدید مواجه است، ظرفیتهای شناختی وی برای پردازش شناختی پیامدهای رفتاری بهطور قابلتوجهی کاهش مییابد [31]. این کاهش توانایی شناختی باعث میشود فرد نتواند پیامدهای مثبت یا منفی رفتار خود، ازجمله خودجرحی بدون قصد خودکشی را بهطور مؤثر ارزیابی کند. در چنین شرایطی، پرسشنامه انتظارات پیامد میتواند تنها به سنجش احتمال پیامدهای خودجرحی از دید فرد بپردازد، اما باید توجه داشت که این انتظارات همیشه با واقعیت یا تداوم رفتار خودجرحی همخوانی ندارند. بهعبارتدیگر، حتی اگر فرد انتظار پیامد منفی داشته باشد، ممکن است همچنان به خودجرحی ادامه دهد یا آن را پنهان کند؛ چون عوامل دیگری مانند کارکردهای هیجانی و دشواری تنظیم هیجان نیز نقش مهمی دارند [32].
بااینحال، نتایج برخی پژوهشها با یافتههای پژوهش حاضر ناهمسو هستند. برای نمونه، در پژوهش هرد و همکاران نشان داده شد انتظارات پیامد نقش معنیداری در تبیین رفتار خودجرحی دارند و افرادی که انتظار دارند خودجرحی به کاهش هیجان منفی یا ایجاد احساس رهایی منجر شود، احتمال بیشتری برای درگیر شدن در این رفتار دارند [32]. علاوهبراین، در پژوهش هان و همکاران مشخص شد انتظارات پیامد میتوانند در تعامل با خودکارآمدی برای مقاومت در برابر خودجرحی و راهبردهای تنظیم هیجان، رفتار خودجرحی را پیشبینی کنند؛ بهگونهای که در افرادی با توانایی بالاتر در تنظیم هیجان و مقاومت در برابر تکانهها، وجود انتظارات پیامد منفی میتواند احتمال بروز رفتارهای خودجرحی را کاهش دهد [30]. این ناهسویی ممکن است به تفاوت در سطح هیجان منفی، شدت نشخوار فکری و میزان برانگیختگی هیجانی شرکتکنندگان مربوط باشد. در پژوهش حاضر، تمرکز بر موقعیتهایی با هیجان منفی شدید و یا نشخوار فکری بالا بوده است که ممکن است بر ظرفیت شناختی افراد تأثیر بگذارد و اثر انتظارات پیامد را تضعیف کند. در شرایطی که هیجان منفی بهشدت بالا است، اثرات انتظارات پیامد ممکن است تحت تأثیر محدودیتهای شناختی و تنظیم هیجان قرار گیرد.
مطالعات میان فرهنگی نشان میدهند فرهنگ میتواند بر شیوع، شیوه و انگیزه خودجرحی بدون قصد خودکشی تأثیرگذار باشد؛ برایمثال، یک مطالعه میانفرهنگی نشان داد دانشجویان قفقازی در مقایسه با دانشجویان آسیایی با احتمال بیشتری به رفتار خودجرحی دست میزنند. علاوهبراین، دانشجویان قفقازی پس از خودجرحی افزایش بیشتری در هیجانات مثبت با برانگیختگی بالا گزارش کردند؛ همچنین، در میان دانشجویان آسیایی، سطح جهتگیری فرهنگی آسیایی با نرخ و فراوانی خودجرحی تفاوتهایی نشان داد؛ به این معنا که دانشجویانی که پیوند و همسویی بیشتری با ارزشها و باورهای فرهنگ آسیایی داشتند، الگوهای متفاوتی از خودجرحی را نسبت به افرادی که جهتگیری فرهنگی آسیایی ضعیفتری داشتند، گزارش کردند [33]. این نتایج نشان میدهد یافتههای مطالعه حاضر در ایران ممکن است تحت تأثیر ویژگیهای فرهنگی، اجتماعی و نگرشهای جمعی نسبت به هیجانات و ابراز آنها قرار گیرد.
پژوهش حاضر با تمرکز بر ادغام مؤلفههای هیجانی و شناختی، بینشی جامع درخصوص سازوکارهای روانشناختی مرتبط با خودجرحی بدون قصد خودکشی ارائه نمود. یافتهها نشان دادند هیجانات منفی و نشخوار فکری بهعنوان عوامل مؤثر و آسیبزا در افزایش احتمال بروز خودجرحی عمل میکنند. هرچند خودکارآمدی بهعنوان عاملی محافظتی، نقش بازدارندهای در بروز رفتار خودجرحی بدون قصد خودکشی ایفا میکند اما به نظر میرسد تأثیر انتظارات پیامد در شرایط تنشزا محدود و کمتر قابلتوجه است. این نتایج بر اهمیت تقویت مهارتهای تنظیم هیجان، بازسازی شناختی و بهکارگیری مداخلاتی مرتبط با خودکارآمدی افراد با هیجانات منفی و نشخوار فکری مداوم تأکید دارند و نشان میدهند مداخلات مبتنی بر این عوامل میتوانند در پیشگیری از خودجرحی بدون قصد خودکشی دانشجویان مؤثر باشند.
با وجود اهمیت یافتهها، این مطالعه با محدودیتهایی همراه است که باید در تفسیر نتایج مدنظر قرار گیرند.
نخست اینکه، استفاده از طرح مقطعی، امکان بررسی روابط علی را محدود میکند و تحلیل دقیق تغییرات و روندهای زمانی فرایندهای روانشناختی مرتبط با خودجرحی بدون قصد خودکشی را ناممکن میسازد؛ ازاینرو بهمنظور بهبود کیفیت و دقت پژوهشهای آتی، توصیه میشود از طراحیهای طولی بهره گرفته شود تا امکان بررسی روند تغییرات و تعامل متغیرهای هیجانی و شناختی در طول زمان فراهم گردد.
دوم اینکه، دادههای پژوهش حاضر از طریق پرسشنامههای خودگزارشدهی گردآوری شدهاند که ممکن است تحت تأثیر سوگیریهای شناختی و هیجانی پاسخدهندگان قرار گرفته باشند. بنابراین، استفاده از روشهای ارزیابی مکمل، ازجمله مصاحبه بالینی ساختاریافته، مشاهده رفتار و ابزارهای سنجش عملکرد زیستی، میتواند روایی و قابلیت تعمیم یافتهها را ارتقا دهد.
سوم اینکه، نمونهگیری پژوهش بهصورت در دسترس و محدود به دانشجویان دانشگاههای شهر تهران بوده است و این موضوع تعمیمپذیری نتایج را کاهش میدهد. همچنین، ترکیب جنسیتی نمونه نامتوازن بوده است (74/0 زن در برابر 25/0 مرد) که میتواند بر قابلیت تعمیم نتایج تأثیر بگذارد. بنابراین انجام تحقیقات آینده با نمونههای وسیعتر و متنوعتر از مناطق مختلف و گروههای مختلف جمعیتی میتواند اعتبار و دقت نتایج را ارتقا دهد. همچنین، تفاوتهای فرهنگی میتواند بر رفتار خودجرحی و اثرگذاری متغیرهای هیجانی و شناختی تأثیرگذار باشد و مقایسه نتایج با مطالعات خارجی باید با در نظر گرفتن این تفاوتها انجام شود. درنهایت، توسعه و ارزیابی مداخلات هدفمند مبتنی بر یافتههای این پژوهش، بهویژه در زمینه تقویت خودکارآمدی و مهارتهای تنظیم هیجان، میتواند گامی مؤثر در کاهش شیوع خودجرحی بدون قصد خودکشی در دانشجویان و سایر گروههای آسیبپذیر باشد.
نتیجهگیری
مطالعه حاضر با هدف بررسی نقش تعدیلکننده شناختوارههای مرتبط با خودجرحی بدون قصد خودکشی (خودکارآمدی و انتظارات پیامد) در رابطه میان هیجانهای منفی، نشخوار فکری و خودجرحی بدون قصد خودکشی در نمونهای از دانشجویان انجام شد. یافتهها نشان داد خودکارآمدی نقش تعدیلکننده مهمی در کاهش بروز رفتارهای خودجرحی بدون قصد خودکشی ایفا میکند؛ بهویژه، در شرایطی که فرد با هیجانهای منفی و نشخوار فکری مواجه است. درمقابل، انتظارات پیامد نقش تعدیلکننده معنیداری در این رابطه نداشت. نتایج این مطالعه بر اهمیت گنجاندن مؤلفههای مرتبط با خودکارآمدی در مداخلات روانشناختی آتی، بهویژه برای افراد دارای هیجانهای منفی شدید و نشخوار فکری مداوم تأکید دارد. پژوهشهای بیشتری برای بررسی نقش انتظارات پیامد در بروز رفتار خودجرحی در دانشجویان نیاز است.
ملاحظات اخلاقی
پیروی از اصول اخلاق پژوهش
این مطالعه در کمیته اخلاق دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی با شناسه اخلاق (IR.SBMU.RETECH.REC.1403.381) تأیید شده است
حامی مالی
این مطالعه با حمایت مالی کمیته تحقیقات دانشجویی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی تهران انجام شده است (پروژه شماره: 41850/1403).
مشارکت نویسندگان
مفهومسازی: سارا سبحانی؛ تحقیق و بررسی: ریحانه خیشه و هدی دوس علی وند؛ اعبتبارسنجی و تحلیل: مالک بسطامی؛ نگارش پیشنویس و نهاییسازی: ریحانه خیشه و زهرا حیدری؛ نظارت و مدیریت: هدی دوس علی وند؛ خوانش و تأیید مطالعه: همه نویسندگان.
تعارض منافع
بنابر اظهار نویسندگان، این مقاله تعارض منافع ندارد.
تشکر و قدردانی
نویسندگان از «کمیته پژوهشی دانشجویان» و «معاونت تحقیقات و فناوری» دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی بابت حمایت مالی و همچنین از تمامی شرکتکنندگان به خاطر صرف وقت و همکاریشان در این مطالعه، قدردانی میکنند.