مقدمه
وقوع رویدادهای آسیبزا با شدتهای متفاوت، ناگزیر بوده و دراینمیان، ابتلا به سرطان از مهمترین این وقایع میباشد. سرطان پستان دومین نوع شایع سرطان در جمعیت عمومی [1] و اولین نوع در میان زنان میباشد [2-4]. تشخیص سرطان پستان برای فرد و تحت درمان قرار گرفتن، تأثیرات منفی قابلتوجهی بر سلامت روان داشته و پاسخهای روانشناختی منفی و ناسازگارانه مختلفی را درپی دارد [1، 5]. با وجود افزایش نرخ بقای بیماران مبتلا به سرطان، سرطان هنوز هم یک تهدید جدی در زندگی است [6]. هر ساله 1.7 میلیون زن در جهان مبتلا به سرطان پستان میشوند [7]. باتوجهبه آمار جهانی ابتلا به سرطان، سرطان پستان با نرخ ابتلای 11/7 درصد و نرخ مرگومیر 6/9 درصد بیشترین میزان ابتلا را در سال 2020 به خود اختصاص داده است [8]. در ایران، آمار ابتلای زنان به سرطان پستان 26 درصد میباشد که بالاترین میزان را دارد و از هر 8 زن ایرانی، احتمال ابتلای 1 نفر به سرطان پستان وجود دارد. درنتیجه، بیماران مبتلا به سرطان پستان در معرض خطر ابتلا به اختلالات روانپزشکی هستند [6].
پیداست اگر مراقبتهای کافی در زمینه سلامت روان برای این افراد به عمل نیاید، پیامدهای زیانباری برای فرد در درجه اول، و سیستم سلامت کشور خواهد داشت. بنابراین، توجه به نقش فرآیندهای تسهیلگر سلامت روان همچون رشد پس از سانحه در زندگی بیماران مبتلا به سرطان پستان حائز اهمیت است [6، 9]. درمان سرطان، تجربهای طولانیمدت و طاقتفرسا برای جسم و روان بیمار [3] است که رویدادی آسیبزا بوده و عملکرد وی را از جهات بسیاری تحت تأثیر قرار میدهد [7] و اثرات آن ممکن است تا سالها پس از تشخیصگذاری، گسترش یابد [3].
در فرآیند تشخیص و درمان سرطان پستان، بیماران هر دو علائم جسمی (درد، خستگی و غیره) و هیجانی (افسردگی، بد شکلی بدن، اضطراب و ترس از عود بیماری) را تجربه مینمایند. خاطرات مربوط به آسیبها و وقایع شدیداً استرسزا به میزان بیشتری در حافظه ما خودنمایی میکنند [10]. چون رویدادهای استرسزا و آسیبزننده، تغییرات عمیقی بر نگرش فرد نسبت به زندگی دارند؛ اغلب برای سالها در دسترس فرد باقی مانده و در پاسخ به نشانههای درونی و بیرونی بهطور خودبهخود به ذهن شخص خطور میکنند [10]. این واقعه ممکن است بهعنوان یک عامل اصلی و درنتیجه نقطه عطفی بسیار برجسته در زندگی فرد تلقی شود [10-13].
برنتسن و روبینسازه مرکزیت رویداد را در سال 2006 معرفی کردند [13]. خاطرات رویداد آسیبزا، نقطه مرجعی جهت یافتن معنا برای سایر تجربیات زندگی محسوب میشوند و بهعنوان نقطه عطف در داستان زندگی فرد شناخته شده و به یکی از اجزای اصلی هویت وی تبدیل میشوند [10-13]. مرکزیت رویداد یا مرکزیت سانحه، وضعیتی است که شامل مؤلفه اصلی هویت شخصی فرد، نقطه عطف داستان زندگی فرد [11، 14] و نقطه مرجع برای استنتاجهای روزمره وی میباشد [11]. باتوجهبه اینکه ابتلا به سرطان و تحت درمانهای مختلف قرار گرفتن، اثرات عمیقی بر زندگی فرد بیمار دارد، میتواند به نقطه عطفی در زندگی وی تبدیل شده و رویدادی مرکزی در زندگی و هویت فرد شود.
اما بیماریهای تهدیدکننده حیات، همیشه هم وقایعی آسیبزا به حساب نمیآیند [2]. افراد وقایع آسیبزا را به شکل متفاوتی تجربه میکنند و رویدادی یکسان برای افراد مختلف، معانی متفاوتی دربر دارد [12]. باتوجهبه نظریه مرکزیت رویداد، مواجهه با رویدادهای آسیبزای زندگی لزوماً به پیامدهایی منفی همچون PTSD منجر نخواهد شد؛ بلکه عامل استرسزا باید بهصورت ذهنی بهعنوان رویدادی با اهمیت بالا ارزیابی شود [13]. مرکزیت رویداد همچون شمشیر دولبهای است که میتواند به هر دو پیامدهای مثبت (رشد پس از سانحه) و منفی (PTSD) منجر شود [12]. اگر این رویداد در داستان زندگی فرد مهم تلقی شود و باورهای اصلی وی را به چالش کشیده یا مختل نماید، امکان وقوع فرآیند رشد پس از سانحه، فراهم میآید [11، 12، 14].
فرآیند رشد پس از سانحه ابتدا از مرکزیت رویداد آغاز میگردد و باتوجهبه مدل نظری رشد پس از سانحه، مرکزیت رویداد میتواند یکی از اصلیترین عوامل متمایزکننده افراد مختلف و ادراک آنان از رویدادهای بالقوه آسیبزا باشد که بهنوبهخود، دربردارنده نتایج متفاوتی نیز میباشد [12]. نتایج مطالعات پیشین نشان داده است افراد مبتلا به سرطان، تغییرات روانشناختی مثبتی را پس از گرفتن تشخیص خود تجربه مینمایند که از این تغییرات بهعنوان رشد پس از سانحه یاد میشود [3، 5- 8، 15]. عبارت «رشد پس از سانحه» را اولین بار تدسکی و کالهون در سال 1996 به کار بردهاند. آنها این مفهوم را بهعنوان تغییرات مثبتی که فرد پس از مبارزه با رویدادی آسیبزا تجربه مینماید، تعریف کردهاند [7-9، 11، 12] و به تلاش فرد برای مدیریت تأثیرات تروما بر زندگی وی و تلاش برای مقابله با آن تجربه و پیامدهایش اشاره دارد [1، 8]. تغییر مثبت میتواند در یک یا پنج حوزه اصلی رخ دهد: قدردانی از زندگی، احساس قدرتمندی شخصی بیشتر، بهبود روابط بین فردی، شناخت امکانات یا مسیرهای جدید برای زندگی و افزایش معنویت [11].
رشد پس از سانحه نهتنها سازگاری روانشناختی و رضایت از زندگی را در بیماران مبتلا به سرطان افزایش میدهد، بلکه رفتارهای ارتقادهنده سلامتی را تسهیل نموده و میزان بقا را افزایش میدهد. وقوع پیامدهای مثبت رویداد آسیبزا با درگیر شدن در فرآیندهای شناختی ازجمله نشخوار فکری همراه است [3]. طبق گفته تدسکی و کالهون، نشخوار فکری نوعی درگیری شناختی است راجع به اینکه چگونه مبارزات فرد در قبال رویدادهای استرسزا، به رشد پس از سانحه منجر میگردد [3]. آنها دو نوع نشخوار فکری را مطرح کردند: 1. مزاحم و خودبهخود با طبیعتی تکرارشونده و 2. عمدی که تلاش میکند تا معنایی برای رویداد استرسزا بیابد و به فرد اجازه دهد بهطور مداوم راجع به آن فکر کند تا یک طرحواره انطباقی جدید شکل دهد [3، 16]. نتایج بسیاری از مطالعات حاکی از آن است که نشخوار خودبهخود و عمدی، ارتباط مثبتی با افزایش رشد پس از سانحه در جمعیتهای مختلف و افراد مبتلا به سرطان [3] دارند. البته نشخوار عمدی ارتباط مثبت قویتری با افزایش رشد پس از سانحه در افراد مبتلا به سرطان پستان نشان داده است [3].
همچنین تابآوری عاملی اساسی است که بر رشد پس از سانحه در بیماران مبتلا به سرطان پستان اثر میگذارد [15، 17]. تابآوری بهعنوان سازهای که متفاوت اما مرتبط با رشد پس از سانحه میباشد، معمولاً به شکل فرآیندی که فرد در مواجهه با آسیب، ناملایمات، وقایع تلخ، تهدیدها یا سایر فشارهای روانی عمده به کار میگیرد؛ تعریف میشود [7، 9، 15]. تابآوری احتمال رخداد رشد پس از سانحه را افزایش میدهد و طبق نتایج مطالعات پیشین، زنان با تابآوری بالاتر، تغییرات مثبت بیشتری تجربه کردند [2، 3، 7]. افرادی که تابآوری آنها در سطوح بالاتری قرار داشته و توسط پرسشنامه تابآوری کانر-دیویدسون سنجیده شده بودند، میزان رشد پس از سانحه بیشتری نیز نشان دادند و همبستگی مثبت بین تابآوری و رشد پس از سانحه تأیید شده است [2].
بررسی رشد پس از سانحه در جمعیت بیماران مبتلا به سرطان، علیالخصوص سرطان پستان در جهان مورد توجه زیادی قرار گرفته است، اما متأسفانه پیشینه پژوهشی غنی در این زمینه در ایران وجود ندارد. علاوهبرآن، تمرکز بر نقش متغیر مرکزیت رویداد در این جامعه خاص و ارتباط آن با رشد تجربهشده پس از سانحه، در مطالعات پیشین مورد توجه محققان قرار نگرفته است. همچنین بررسی همزمان نقش میانجی تابآوری و نشخوار فکری در این جامعه، در مطالعات پیشین بسیار کم صورت گرفته است. در مطالعاتی که به بررسی سازههای مختلف در جمعیت زنان مبتلا به سرطان پستان پرداخته شده، مدلی متناظر با مدل پژوهش حاضر یافت نشد.
باتوجهبه نرخ ابتلای بالای این نوع از سرطان در میان زنان ایرانی و تأثیرات قابلتوجهی که بر ابعاد مختلف زندگی شخصی و اجتماعی آنان میگذارد، بر آن شدیم تا به بررسی تغییرات و تجربیات مثبت پس از ابتلا به سرطان پستان در قالب رشد پس از سانحه در بین این افراد مبادرت ورزیم. هدف پژوهشگران طرح حاضر، بررسی ارتباط مرکزیت رویداد و رشد پس از سانحه در زنان مبتلا به سرطان پستان، با میانجیگری نشخوار فکری و تابآوری میباشد.
مواد و روشها
پژوهش حاضر بر روی بانوان مبتلا به سرطان پستان انجام گرفته و نمونه مد نظر پژوهشگران، بانوان مبتلا به سرطان پستان مراجعهکننده به مراکز درمانی امام رضا و امید شهر مشهد در سال 1402-1403 میباشند. با استفاده از وب سایت محاسبهگر حجم نمونه مدل معادلات ساختاری (SEM)، حداقل تعداد 91 نفر به دست آمد که با در نظر گرفتن ریزشهای احتمالی (معادل حدوداً 20 درصد)، در این پژوهش از 110 آزمودنی دعوت به عمل آمد تا به سؤالات پاسخ دهند. این روش بر مبنای رویکرد وستلند (2010) استوار است [18]. فرمولهای استفادهشده در وب سایت مذکور جهت بهدست آمدن حجم نمونه دقیق، شامل فرمول تابع توزیع جمعی برای تعیین مقادیر بحرانی متناظر با سطح خطای نوع اول و دوم آماری، فرمول تابع خطا و فرمول حداقل حجم نمونه در مدلیابی معادلات ساختاری میباشد.
حجم نمونه با در نظر گرفتن تعداد متغیرهای پنهان (تعداد کلی متغیرها که در پژوهش حاضر 4 متغیر وجود دارد)، متغیرهای مشاهدهشده (مجموع تعداد مؤلفهها در متغیرهایی که دارای مؤلفه هستند و برای متغیرهایی که مؤلفه ندارند، تعداد کل سؤالات در نظر گرفته میشود که در این مطالعه مجموع این مؤلفهها 19 عدد است)، اندازه اثر موردانتظار (که اندازه استاندارد 0/8 میباشد)، سطح معناداری (که معمولاً مقدار 0/05 در نظر گرفته میشود) و توان آماری (که مقدار مطلوب آن 0/8 میباشد) محاسبه میشود. منطق این رویکرد مبتنی بر تعیین حداقل حجم نمونه لازم برای دستیابی به برازش پایدار مدل و قدرت آماری کافی در مدلیابی معادلات ساختاری است. باتوجهبه حضور آزمونگر در محیط آزمون و پاسخگویی به ابهامات آزمودنیها، هیچ پرسشنامه ناقص یا مخدوشی وارد روند جمعآوری اطلاعات نگردید.
معیارهای ورود
1. ابتلا به سرطان پستان و عدم تشخیصگذاری مرحله متاستاتیک برای آزمودنی،
2. جنسیت مؤنث،
3. ملیت ایرانی،
4. حداقل تحصیلات پنجم ابتدایی،
5. داشتن رضایت آگاهانه.
معیارهای خروج
1. آزمودنی در مرحله نمونهبرداری باشد و تشخیص قطعی دریافت نکرده باشد،
2. آزمودنی در مرحله متاستاتیک باشد،
3. عدم تمایل به پاسخگویی به پرسشنامهها،
4. پاسخگویی ناقص به سؤالات پرسشنامهها،
5. پاسخگویی تصادفی به سؤالات پرسشنامه به شکلی که تمامی پاسخها از الگوی خاصی پیروی کنند.
پرسشنامه رشد پس از سانحه (PTGI)
این پرسشنامه را تدسچی در سال 1996 معرفی کرده که شامل 21 سؤال و 5 مؤلفه (شیوههای جدید، در ارتباط با دیگران، قدرت شخصی، ارزش زندگی و تغییر معنوی) میباشد. تدسچی وکـالـون (1996) رشد پس از سانحه را، تغییر روانشناختی مثبت تجربهشده درنتیجه مواجهه با موقعیتهای آسیبزا تعریف کردهاند که شامل افزایش قدردانی از زندگی، تنظیم اولویتهای جدید در زنــدگی، احساس قویتر شدن، بهبود و افزایش روابط بین فردی و تغییرات معنوی مثبت میباشد. پرسشنامه رشد و تحول پس از سانحه یک پرسشنامه برای ارزیابی پیامدهای روانشناختی مثبت توسط افرادی که رویدادی آسیبزا را در زندگی خود تجربه کردهاند، میباشد. دامنه نمرات آزمودنی از (0 تا 105) بوده و هرچه نمره بالاتر باشد، میزان رشد پس از سانحه در آزمودنی بیشتر میباشد. برای نمرهگذاری مقیاس رشد پس از سانحه از طیف لیکرت 6 درجهای استفاده میشود. نمرات مقیاس از صفر (من این تغییر را به خاطر تأثیر رویداد استرسزا نمیدانم) تا 5 (من این تغییر را به میزان خیلی زیادی بهعنوان تأثیر رویداد استرسزا میدانم) است. نمرات مقیاسها بهوسیله جمع نمرات عبارات در هر عامل حساب میشود. نمره نهایی مقیاس برای PTGI قابلمحاسبه است. در پژوهش باکایتیته و همکاران (2022) ضریب آلفای کرونباخ این مقیاس 0/95 به دست آمده است [12، 23]. در پژوهش حیدرزاده و همکاران (1394) نیز این ضریب 0/87 محاسبه شده است.
پرسشنامه مرکزیت رویداد (CES)
این پرسشنامه را برنتسن و روبین در سال 2006 برای سنجش میزان ادغام یک رویداد مهم برای فرد در هویت وی معرفی کرده و آزادفر و همکاران (2021) آن را به فارسی هنجاریابی کردهاند. فرم کوتاه این پرسشنامه شامل 7 سؤال بوده و خردهمقیاس ندارد. دامنه نمرات از 7 تا 35 است و افزایش نمره به معنای تأثیرگذاری بیشتر آن واقعه بر زندگی فرد میباشد. نمرهگذاری سؤالات بهصورت طیف لیکرت 5 درجهای از 1 (کاملاً مخالف) تا 5 (کاملاً موافق) میباشد. در نسخه انگلیسی اصلی، ضریب آلفای کرونباخ کل سؤالات 0/88 گزارش شده است. این ضریب در پژوهش آزادفر و همکاران [13]، 0/92 به دست آمده است.
پرسشنامه تابآوری کانر-دیویدسون (CD-RISC)
این پرسشنامه را کانر و دیویدسون در سال 2003 معرفی کرده و محمدی در سال 1384 هنجاریابی کرده است. شامل 25 سؤال و 5 خردهمقیاس (تصور از شایستگی فردی/ اعتماد به غرایز فردی،تحمل عواطف منفی/ پذیرش مثبت تغییر و روابط ایمن/ کنترل/ تأثیرات معنوی) میباشد. دامنه نمرات از (0 تا 100) بوده و افزایش نمره فرد به معنای افزایش میزان تابآوری وی است. نمره گذاری سؤالات بهصورت طیف لیکرت 5 درجهای از صفر (کاملاً نادرست) تا 4 (کاملاً درست) میباشد. در نسخه اصلی پرسشنامه، کانر و دیویدسون ضریب آلفای کرونباخ را 0/89 گزارش کردهاند. در مطالعه نیز این ضریب 0/89 به دست آمده است.
پرسشنامه نشخوار فکری مرتبط با رویداد (ERRI)
کان و همکاران در سال 2011 پرسشنامه را معرفی کردند که شامل 2 خردهمقیاس بوده و هر کدام دارای 10 گویه میباشند. این مقیاس، میزان نشخوار فکری ناخواسته و همین طور عمدی را پس از وقوع رویدادی آسیبزا در زندگی فرد میسنجد. دامنه نمرات از (0 تا 30) میباشد. نمرهگذاری این مقیاس بهصورت طیف لیکرت 4 درجهای از صفر (اصلاً) تا 3 (اغلب) است. ضریب آلفای کرونباخ در نسخه اصلی پرسشنامه، 0/86 برای خردهمقیاس نشخوار عمدی و 0/92 برای خردهمقیاس نشخوار ناخواسته توسط کان و همکاران گزارش شده است. موسوی و همکاران (2018) این ضریب را برای کل خردهمقیاسهای پرسشنامه، 0/93 به دست آوردند.
فرآیند جمع آوری نمونه در بازه دی ماه سال 1402 تا شهریور ماه سال 1403 به طول انجامید. پس از کسب اطمینان از نوع تشخیص آزمودنی بهصورت شفاهی، ارائه توضیحاتی راجع به کلیت پژوهش، بررسی معیارهای ورود به پژوهش و جلب رضایت آگاهانه آزمودنی مبنی بر عدم افشای اطلاعات فردی؛ پرسشنامههای مربوطه به شکل مداد-کاغذی در اختیار ایشان قرار گرفت. آزمونگر در طی زمان پاسخگویی آزمودنیها جهت رفع ابهامات و سؤالات احتمالی، حضور ممتد داشته است.
یافتهها
هرمن والد در سال 1975 تکنیک حداقل مربعات جزئی را معرفی نمود. این رویکرد بر بیشینهسازی واریانس متغیرهای وابسته که توسط متغیرهای مستقل پیشبینی میشوند، تمرکز داشته و از دو بخش مدل بیرونی که همارز مدل اندازهگیری در معادلات ساختاری است و روابط بین عاملها با گویههای پرسشنامه را نشان میدهد و مدل درونی که همارز مدل ساختاری در معادلات ساختاری است و روابط بین عاملها را با یکدیگر بررسی میکند، تشکیل شده است [19].
نتایج
جدول شماره 1 نشان داد 10/9 درصد از شرکتکنندگان مجرد، 75/5 درصد متأهل و 13/6 درصد مطلقه بودند.

30 درصد از افراد دارای تحصیلات کمتر از دیپلم، 45/5 درصد دارای تحصیلات دیپلم، 12/7 درصد دارای تحصیلات کاردانی و 11/8 درصد دارای تحصیلات کارشناسی بودند. مدت ابتلا به سرطان در 15/5 درصد زنان بین 1 تا 3 ماه، در 20 درصد زنان بین 3 تا 6 ماه، در 30/9 درصد زنان بین 6 تا 1 سال و در 33/6 درصد زنان بین 1 تا 2 سال بود. میانگین سن افراد موردمطالعه 63/6±43/02 و در بازه سنی 20 تا 60 سال قرار داشت.
نتایج آزمون کلموگروف-اسمیرنوف در
جدول شماره 2 نشان داد از بین عاملها «رشد پس از سانحه» و «تابآوری» از توزیع نرمال پیروی میکردند و سایر متغیرها دارای توزیع نرمال نبودند.

نتایج آزمون همبستگی بین عاملها در
جدول شماره 3 نشان داد بین «عاملهای مرکزیت رویداد، نشخوار فکری عمدی، تابآوری و رشد پس از سانحه» رابطه مستقیم و معنیداری وجود داشت؛ به این معنی که افزایش مرکزیت رویداد و تأثیرگذاری بیشتر واقعه در زندگی فرد بر میزان تابآوری، نشخوار فکری عمدی و رشد پس از سانحه او میافزاید (این مطلب برای هریک از این عوامل صدق میکند).

این در حالی است که بین «نشخوار فکری ناخواسته» با «تابآوری» و «رشد پس از سانحه» رابطه معکوس و معنیداری مشاهده شد. این موضوع نشان میدهد هرچه نشخوار فکری ناخواسته در فرد بیشتر باشد، میزان تابآوری و رشد پس از سانحه در او کمتر است. همچنین نتایج نشان دادند بین «نشخوار فکری ناخواسته» با «نشخوار فکری عمدی» و «مرکزیت رویداد» همبستگی معنیداری وجود نداشت.
نتایج
جدول شماره 4 نشان داد تابآوری در رابطه بین مرکزیت رویداد و رشد پس از سانحه نقش میانجی ایفا میکند (0/257=B و 0/001>P).

نشخوار فکری ناخواسته در رابطه بین مرکزیت رویداد و رشد پس از سانحه نقش میانجی ندارد (0/016=B و 0/401=P). نشخوار فکری عمدی در رابطه بین مرکزیت رویداد و رشد پس از سانحه نقش میانجی ندارد (0/051=B و 0/310=P). نشخوار فکری عمدی و تابآوری در رابطه بین مرکزیت رویداد و رشد پس از سانحه نقش میانجی داشتند (0/127=B و 0/001=P). نشخوار فکری ناخواسته و تابآوری در رابطه بین مرکزیت رویداد و رشد پس از سانحه نقش میانجی نداشتند (0/035=B و 0/095=P).
براساس نتایج
جدول شماره 5، 67/8 درصد از تغییرات تابآوری از طریق مرکزیت رویداد، نشخوار فکری عمدی و نشخوار فکری ناخواسته تبیین میشود.

59/9 درصد از تغییرات نشخوار فکری عمدی و 9/7 درصد از تغییرات نشخوار فکری ناخواسته از طریق مرکزیت رویداد تبیین میشود. همچنین 81/5 درصد از تغییرات رشد پس از سانحه از طریق مرکزیت رویداد، تابآوری، نشخوار فکری عمدی و نشخوار فکری ناخواسته بیان میشود.
f2 کوهن در
جدول شماره 6، اندازه اثر را در مدل مسیری نشان میدهد. مقادیر 0/02، 0/15 و 0/35 بهترتیب بیانگر اثر کوچک، متوسط و بزرگ است.

براساس نتایج، اندازه اثر در مسیرهای بین رشد پس از سانحه با تابآوری (0/501) و بین مرکزیت رویداد با نشخوار فکری عمدی (1/517) بزرگ، در مسیرهای بین مرکزیت رویداد با رشد پس از سانحه (0/195) و تابآوری (0/275) متوسط و در سایر موارد کوچک است.
جدول شماره 7، جذر میانگین مربعات خطای استانداردشده (SRMR)، معیار برازش d_ULS (فاصله اقلیدسی مجذور) و معیار d_G (فاصله ژئودزیک) را نشان میدهد.

مقدار SRMR برابر با 0/085 در سطح مطلوب و کمتر از 0/1 قرار داشت. معیار d_ULS به ارزش 2/726 از حد بالای فاصله اطمینان (2/171) کمی بیشتر بود. معیار d_G به ارزش 1/070 از حد بالای فاصله اطمینان (1/074) کمتر بود. باتوجهبه نتایج حاصل، مدل برازششده مناسب است.
بحث
طبق نتایج پژوهش حاضر، تابآوری، ارتباط بین مرکزیت رویداد و رشد پس از سانحه را میانجیگری میکند. نتیجه فوق در مطالعه حاضر به این معنی است که هرچه قدر ابتلای فرد به سرطان پستان، تأثیر بیشتری بر وی داشته و تبدیل به نقطه عطفی در زندگی فرد شده باشد (مرکزیت رویداد)؛ تابآوری این فرد نیز افزایش یافته و درنهایت، به وقوع رشد پس از سانحه منجر میگردد. بهبیاندیگر، تابآوری بر نحوه پردازش سانحه در ذهن فرد اثرگذار است و به رشد نهایی فرد کمک شایانی مینماید [20، 21]. بهطور اختصاصی در مطالعه حاضر، سازه تابآوری به فرد مبتلا به سرطان پستان کمک میکند تا بین اهمیت و اثرگذار بودن سرطان در زندگی خود و رسیدن به رشد و بالندگی پس از این واقعه، یک راه ارتباطی برقرار نماید و فرآیند رشد پس از سانحه را تسهیل کند. تابآوری از طریق افزایش ظرفیت مقابله فعال و کاهش اثرات طولانیمدت تروما، به تقویت منابع درونی شخص برای رسیدن به رشد پس از سانحه منجر میشود و به کاتالیزوری برای پردازش شناختی تروما در ذهن فرد تبدیل خواهد شد. این یافته با نتایج مطالعه لی و همکاران (2020) همسو میباشد [20]. همچنین در پژوهش کنوئر و همکاران در 2022 که یک مرور نظاممند بود، ثابت شد در جمعیت بیماران مبتلا به سرطان، تابآوری نقش بسیار پررنگی در وصول رشد پس از سانحه دارد [22]. در مطالعه مروری دیگر با تمرکز بر بیماران مبتلا به سرطان پستان که توسط دمیرکان و همکاران (2021) انجام شد نیز تابآوری ارتباط مثبت و معنیداری با رشد پس از سانحه در این بیماران داشت [23]. این یافته با پژوهشهایی همسو است که تابآوری را سازهای محافظتی در فرآیند انطباق با بیماریهای مزمن ازجمله سرطان پستان معرفی کردهاند [24، 25]. در پژوهش بابازاده و همکاران (2021) که بر روی 200 زن مبتلا به سرطان پستان در تهران انجام گرفت، ثابت شد تابآوری تأثیر بسیار معناداری بر سازه رشد پس از سانحه دارد [26] و طبق این نتایج، انتظار است با تقویت تابآوری در این بیماران، رشد پس از سانحه نیز افزایش یابد. در مطالعه مولا علی (2023) که روی 206 زن مبتلا به سرطان پستان انجام شد نیز نتیجه مشابهی با نتایج مذکور و نتیجه مطالعه حاضر به دست آمده است [3].
همچنین طبق نتایج بهدستآمده، نشخوار فکری، ارتباط بین مرکزیت رویداد و رشد پس از سانحه را میانجیگری نمیکند، اما در این مطالعه ثابت شد نشخوار فکری خواسته از طریق تأثیر گذاشتن بر تابآوری، میتواند به شکلی غیرمستقیم بر ارتباط مرکزیت رویداد و رشد پس از سانحه اثرگذار باشد، اما نشخوار فکری ناخواسته نقشی در پیشبینی رشد پس از سانحه در این مطالعه نداشت. سازه نشخوار فکری بهویژه نشخوار فکری خواسته، فرآیند رسیدن به رشد و بالندگی را از طریق مرکزیت رویداد تسهیل کرده و اثر خود را از طریق پردازش تعمدی سانحه تجربهشده در ذهن فرد و تکرار آن، اعمال مینماید. نتیجه بهدستآمده اندکی مغایر با نتیجه مطالعه سانگ و همکاران [27] است که نشان دادند مرکزیت رویداد از طریق نشخوار فکری خواسته بر رشد پس از سانحه اثرگذار است. در پژوهش الن و همکاران [20] که یک مطالعه فراتحلیل بر روی 46 مطالعه دیگر بود نیز مشخص شد پس از وقوع یک سانحه برای افراد تحت مطالعه، نشخوار فکری خواسته به مرور زمان افزایش یافته و به رشد پس از سانحه منجر گردیده اما نشخوار فکری ناخواسته هیچ ارتباطی با این سازه نداشت [15، 17]. در پژوهش ترنتر [28] که یک مطالعه طولی بر روی 71 آزمودنی پس از همهگیری کرونا بود، ثابت شد رشد پس از سانحه با نشخوار فکری خواسته، ارتباطی مثبت و معنادار دارد اما از طریق نشخوار فکری ناخواسته، قابلپیشبینی نیست [28]. در یک مطالعه مروری نظاممند کیفی که بر روی 110 مقاله انجام شده نیز ثابت شد نشخوار فکری خواسته یکی از عواملی است که فرآیند رشد پس از سانحه و بهزیستی کلی بیماران مبتلا به سرطان پستان را بهخوبی تحت تأثیر قرار میدهد [29].
باتوجهبه اهمیت تابآوری در تسهیل رشد پس از سانحه، پیشنهاد میشود در مراکز درمانی و رواندرمانی، برنامهها و مداخلات ویژهای بهمنظور تقویت این سازه طراحی و اجرا شود. استفاده از روشهای آموزشی و کارگاههای رواندرمانی میتواند به بیماران کمک کند تا با بازنگری مثبت در زندگی پس از سانحه، به رشد و بالندگی دست یابند.
پیشنهادات کاربردی
باتوجهبه اینکه نشخوار فکری خواسته از طریق تأثیرگذاری بر تابآوری میتواند بهبود رشد پس از سانحه را تسهیل کند، توصیه میشود برنامههای مداخلات شناختی-رفتاری بهگونهای تنظیم شوند که افراد را در جهت تفکر عمدی و هدفمند نسبت به تجربیات خود هدایت کنند. این رویکرد میتواند موجب کاهش نشخوار فکری ناخواسته و تقویت فرآیند پردازش مثبت رویداد شود.
اجرای جلسات گروهی حمایتی در میان بیماران مبتلا به سرطان پستان میتواند زمینه تبادل تجربیات مثبت و ایجاد شبکههای حمایتی را فراهم آورد. این تعاملات اجتماعی میتواند به افزایش تابآوری و رشد پس از سانحه کمک نماید.
انتظار است حضور یک متخصص در حیطه روان-سرطان شناسی در فرآیند درمان بیماران مبتلا به سرطان پستان کمک قابلتوجهی در روند سهیل درمان این افراد از طریق بهکارگیری سازههای روانشناختی مؤثر خواهد داشت.
نتیجهگیری
پژوهش حاضر به بررسی نقش میانجیگری تابآوری و نشخوار فکری در ارتباط بین مرکزیت رویداد و رشد پس از سانحه در زنان مبتلا به سرطان پستان پرداخت. نتایج حاصل، نکات مهمی را در درک فرآیندهای روانشناختی مرتبط با تجربه سرطان پستان آشکار ساخت.
یافتهها نشان داد تابآوری بهعنوان یک میانجی مؤثر، ارتباط بین مرکزیت رویداد و رشد پس از سانحه را تسهیل میکند. بهعبارتدیگر، زنانی که تجربه سرطان پستان را بهعنوان یک رویداد مرکزی در زندگی خود درک میکنند، با افزایش تابآوری، احتمال بیشتری برای تجربه رشد پس از سانحه دارند. این نتایج با مطالعات پیشین همسو است؛ برایمثال، پژوهشی نشان داد آموزش ذهنآگاهی میتواند تابآوری را افزایش داده و نشخوار فکری را در بیماران مبتلا به سرطان پستان کاهش دهد.
نتایج مرتبط با نشخوار فکری نشان داد نشخوار فکری خواسته میتواند از طریق تأثیر بر تابآوری، بهصورت غیرمستقیم بر رشد پس از سانحه تأثیر بگذارد، درحالیکه نشخوار فکری ناخواسته تأثیر معناداری در این زمینه نداشت. این یافتهها با برخی مطالعات پیشین همخوانی دارد [16]؛ بهعنوان مثال، پژوهش شائو و همکاران نشان داد پردازش شناختی و نشخوار فکری بسته به جهت گیری مثبت یا منفی میتوانند با پیامدهای مثبتی مانند افزایش رشد و معنا یا پیامدهای منفی همراه باشند [16].
درمجموع، نتایج پژوهش حاضر نشان میدهد تابآوری نقش کلیدی در تسهیل رشد پس از سانحه در زنان مبتلا به سرطان پستان دارد و میتواند بهعنوان یک میانجی مؤثر در ارتباط بین مرکزیت رویداد و رشد پس از سانحه عمل کند. همچنین، نشخوار فکری خواسته میتواند بهصورت غیرمستقیم و از طریق تأثیر بر تابآوری بر رشد پس از سانحه تأثیرگذار باشد. این یافتهها بر اهمیت مداخلات روانشناختی متمرکز بر افزایش تابآوری و مدیریت نشخوار فکری در بهبود کیفیت زندگی و رشد پس از سانحه در بیماران مبتلا به سرطان پستان تأکید میکند.
این پژوهش با محدودیتهایی نیز مواجه بوده است، ازجمله مطالعه حاضر با حجم نمونهای محدود به نتایج مذکور دست یافته است و تعمیم نتایج به کل جامعه بانوان مبتلا به سرطان پستان باید با احتیاط لازم صورت گیرد.
اکثریت بیماران مراجعهکننده به بیمارستانهای امید و امام رضای مشهد که نمونه موردنظر محققان این پژوهش را تشکیل میدادند، ازلحاظ سطح اجتماعی- اقتصادی، جزء قشر کمبرخوردار بوده و جهت تعمیم نتایج به کل جامعه بانوان مبتلا به سرطان پستان باید احتیاط لازم منظور گردد.
نمونه مدنظر محققان این مطالعه بیمارانی بودند که بین 6 ماه تا 2 سال از تشخیص ایشان میگذرد، لذا تعمیم نتایج به بیمارانی که زمان تشخیصگذاریشان در این بازه نمیگنجد، باید با احتیاط لازم انجام شود.
یافتههای این پژوهش در جامعه ایران که فرهنگ و سنت غالب خود را دارد، حاصل گردیده و تعمیم نتایج آن به سایر فرهنگها و مذاهب باید با در نظر گرفتن احتیاط لازم، صورت گیرد.
ملاحظات اخلاقی
پیروی از اصول اخلاق پژوهش
پژوهش حاضر برگرفته از طرح تحقیقاتی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با کد اخلاق (IR.MUMS.MEDICAL.REC.1402.356) در کمیته اخلاق در پژوهش دانشگاه علوم پزشکی مشهد تصویب شده است.
حامی مالی
پژوهش حاضر با حمایت معاونت پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی مشهد انجام شد.
مشارکت نویسندگان
مفهومسازی: همه نویسندگان، تحقیق و بررسی: سعیده ناجی راد؛ ویراستاری و نهاییسازی نوشته: سعیده ناجی راد و مهدی امیری، نظارت: الهام طاهری.
تعارض منافع
بنابر اظهار پژوهشگران، این مقاله تعارض منافع ندارد.
تشکر و قدردانی
از مساعدتهای معاونت محترم پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، کادر محترم بیمارستان امید و بخش رادیوتراپی بیمارستان امام رضای مشهد و شرکتکنندگان عزیز که در به ثمر رسیدن پژوهش حاضر، نهایت همکاری را داشتند، صمیمانه قدردانی میشود.