مقدمه
اختلال شخصیتزدایی/واقعیتزدایی با تکرار مداوم تجربه شخصیتزدایی، واقعیتزدایی یا هردو، مشخص میشود [1]. تجربه شخصیتزدایی عبارت است از تجربه غیرواقعی بودن، جدا بودن، یا یک مشاهدهگر بیرونی بودن در نسبت با افکار، احساسات، دریافتهای حسی، بدن و رفتار. واقعیتزدایی عبارت است از تجربه غیرواقعی بودن یا جدایی از موقعیت اطراف بهنحویکه افراد و اشیاء بهصورت چیزهایی ناواقعی، رویاگونه، مبهم، غیرزنده، یا ازنظر دیداری مخدوش تجربه میشوند [1]. تجربههای موقت شخصیتزدایی و واقعیتزدایی در جمعیتهای عادی (غیربالینی) و جمعیتهای بالینی بهشدت رایج است، بهطوریکه این علامتها، بعد از افسردگی و اضطراب، سومین علامت رایج محسوب میشود. در یک نظرسنجی معلوم شد نرخ شیوع 1 ساله این علائم در جمعیت عادی 19 درصد است [2].
این بیماران گاهی به برخی از داروها مثل فلوکستین بهطور اندک و جزئی پاسخ میدهند. برای درمان اختلالات تجزیهای بالاخص شخصیتزدایی و واقعیتزدایی از انواع مختلف رواندرمانی استفاده شده است؛ ازجمله رواندرمانی سایکودینامیک، درمان شناختی-رفتاری، هیپنوتیزمدرمانی، و رواندرمانی حمایتی، اما بیشتر افراد به رواندرمانیهای استاندارد پاسخ قوی نمیدهند [2].
یک نکته مشترک در رویکردهای درمانی مذکور عدم توجه خاص به ماهیت بدنمند اختلالات تجزیهای است. اختلال در بازنمایی بدن، نابهنجاری در احساسات بدنی، احساس عدم تسلط بر رفتار، ازخودبیگانگی و تجربه خارج از بدن، از مشخصههای اصلی در اختلالهای تجزیهای است [2] که به نظر میرسند ماهیت بدنمند دارند. لذا ممکن است نشانگان اصلی در اختلالهای تجزیهای و بهطور خاص، واقعیتزدایی و شخصیتزدایی، یک عامل مربوط به بدنمندی بیمار باشد که با تصحیح آن عامل بتوان در درمان اختلالهای تجزیهای، افق روشنی را گشود. به نظر میرسد منظور از بدنمندی، سیگنالهای درون بدنی باشد. برخی پژوهشگران دقت سیگنالهای درون بدنی را در اختلالهای روانی بررسی کردند؛ برایمثال پلاتس و فرنزی [3] نشان دادند افراد شخصیت مرزی، دقت سیگنالهای درون بدنی در آنها کم است که با افزایش دقت این سیگنالها میتوان به بهبود این اختلال کمک کرد. سیگنالهای درون بدنی، اطلاعاتی هستند که از وضعیت درونی ارگانیسم به مغز میرسند [4] که به نظر میرسد منظور از بدن در عصبشناسی همین سیگنالهای درون بدنی است.
اما این تحقیقات یا پروتکلهای موجود در آن با وجود اهمیت بالینی زیادی که دارند به دو دلیل هنوز با اندکی سادهنگری همراه هستند. اول اینکه در این پژوهشها به نظر میرسد دریافت و تمییز سیگنالهای درون بدنی بهمثابه یک وضعیت ایستا در نظر گرفته شده است؛ بهطورمثال ضعف در تشخیص احساسات قلبی بهعنوان وضعیتی ثابت در نظر گرفته میشود که در اثر آسیبهای دوران کودکی در فرد ایجاد شده و به همان صورت باقی مانده است [5]، درحالیکه بیمار تجزیهای دارای نشانگان پویا و متغیر است، گاهی بدن خود را بهصورت عینی و پر از تنش تجربه میکند، گاهی بدن خود را اصلاً تجربه نمیکند و گاهی در بدن زیسته خود، زندگی را بهصورت نرمال تجربه میکند [2]. این درحالی است که تحقیقات پدیدارشناسانه بهخوبی نشان دادهاند نشانگان درون بدنی (سیگنالهای درون بدنی) به شیوههای گوناگونی میتوانند در تجربه آگاهانه نقش ایفا کنند.
دوم اینکه به نظر میرسد در این پژوهشها تصور بر آن است که سیگنالهای درون بدنی تنها یک کارکرد روانی دارند. بنابراین آنچه باید در دستور کار درمانی قرار گیرد صرفاً تقویت سیگنالهای درون بدنی یا به اصطلاح تقویت اتصال بدنی است [3]. بهعبارتی تنها به یک شیوه در تجربه فرد از هویت خود و واقعیت جهان، نقش دارند. بنابراین آنچه باید در دستور کار درمانی قرار گیرد، صرفاً تقویت آنهاست؛ درحالیکه بهنظر میرسد سیگنالهای درون بدنی نهتنها بهصورت کمی میتواند تغییر کنند بلکه بهصورت کیفی هم میتواند تغییر کنند. بهعبارتی افراد مبتلا به اختلال شخصیتزدایی-واقعیتزدایی از نظر شدت و میزان درک سیگنالهای درونبدنی تفاوت چندانی با افراد سالم ندارند. بلکه کارکرد این سیگنالها در آن ها تغییر کرده است.
همچنین برخی پژوهشها نشان میدهند علیرغم انتظار، احساس نابدنمندی در اختلال شخصیتزدایی ارتباط با کمبود دقت حس درونبدنی (IA) ندارد؛ بلکه این افراد در تجمیع و یک کاسه کردن دادههای حاصله از حس درونی در احساس «خود» مشکل دارند [6]. بنابراین این پژوهش به دنبال پر کردن این خلأ است که پروتکلی طراحی شود که بتوان دادههای حاصله از حس درونی را در احساس خویشتن تجمیع کند.
کلومبتی و راتکلیف [7] یک مدل پدیدارشناسانه منطبق با تحلیل پدیدارشناختی هوسرل از تجربه پیشنهاد میکنند که با ملاحظات پدیدارشناختی و عصبشناسی در تحقیقاتی که تاکنون مرور شده بهخوبی سازگار میشود. کلومبتی و راتکلیف براساس اصطلاحشناسی هوسرل، بدنمندی را در سه سطح بدن عینی، بدن نوئماتیک(بدنِ احساسشده؛ بدن بهعنوان متعلَّق تجربه) و بدن نوئتیک (بدنِ بهمثابه چشمانداز و واسطه تجربه جهان) تعریف میکند که براساس آن میتوان برداشت دقیقتری از نقش سیگنالهای درون بدنی و تفکیک بهتری در انواع تکنیکهای درمانی بدنمند مانند تکنیک های ذهنآگاهی، تکنیکهای همراه با نگریستن به آینه و تکنیکهای مربوط به درگیر ساختن بیمار با چالشهای موقعیتی به دست آورد. باتوجهبه این تحلیل، هوسرل تجربه سه مفهوم از بدن را استنباط میکند. اول بدن شئگونه که یک ابژه بیرونی است مثل مشاهده بدن دیگران، مشاهده بدن در آینه و امثال آن تجربه میشود. دوم بدن نوئماتیک در تجربه است و از درون بهعنوان بدنی زنده و دارای قوه احساس و عمل تجربه میشود. این بدنمندی همانی است که مورد تأکید تفکر بودایی و رویکرد ذهنآگاهی است. و درنهایت بدن نوئتیک متناظر با نوئسیس (فعلِ آگاهی)، که در حین درگیری عملی با واقعیت تجربه میشود [7].
براین اساس میتوان دلالتهای عملی رویکرد بدنمندی مبتنی بر پدیدارشناسی را به این صورت بیان کرد: خروج از بدنمندی عینی (آبجکتیو)، و تقویت بدنمندی نوئماتیک. درعینحال ازآنجاکه پژوهشها نشان دادهاند تمرینهای ذهنآگاهی مانند تکنیک تنفس، میتواند متغیر تجزیه بدنی را کاهش دهند [7].
بهاینترتیب میتوان تقویت بدن نوئتیک را نیز به پروتکل درمان بدنمند اضافه کرد. بدینترتیب چنین پروتکلی بایستی با منصرف کردن بیمار از نگاه کردن به بدن از بیرون، ابتدا با تکنیکهایی مانند تنفس ذهنآگاه، احساس زیستن بدنمند، یا بدنمندی، نوئماتیک را افزایش دهد و سپس با مشغول کردن فرد با چالشهای بدنمند مانند حرکات بیانگر جسمی (رقص) میلمان[8]، همدردی، (بنوث و بیلسن[9]) و فعالیتهای دیگری از این دست، بدنمندی نوئتیک را تقویت کند. به نظر میرسد براساس این مدل سه سطحی تجربه بدن، مفهوم «ترکیب سیگنالهای درونبدنی در احساس خویشتن» که در پژوهشها بر روی آن تأکید شده، مربوط به سطح دوم و سوم یعنی بدن نوئماتیک و نوئتیک است، بهعبارتی بیمار دچار شخصیتزدایی هرچند این سیگنالها را تجربه میکند اما آنها را در تجربه بدن بهصورت عینی به کار میبرد. درعینحال بیشتر افراد به رواندرمانیهای استاندارد و همینطور درمان دارویی، پاسخ قوی نمیدهند [2]. همین موفقیت اندک روشهای درمانی استاندارد و صرفاً اثربخشی عمومی رواندرمانی، به جهت کاهش اضطراب بیمار، حاکی از وجود خلأهایی در روشهای درمانی موجود در ارتباط با اختلال شخصیتزدایی-واقعیتزدایی است که بهنوبهخود ضرورت پژوهش حاضر را که با تکیه بر آخرین دستاوردهای علمی به تدوین یک پروتکل درمانی جدید برای درمان اختلال شخصیتزدایی-واقعیتزدایی میپردازد، افزایش میدهد.
هدف پژوهش حاضر، طراحی پروتکلی بود که بر مبنای فرضیه و تئوری ما که برگرفته از ادبیات پدیدارشناسی است با نظر متخصصان طراحی شد. منظور بهرهگیری از تکنیکهایی بود که باعث عبور فرد مبتلا به اختلال تجزیهای از حالت بدن عینی به حالت بدن نوئماتیک و نوئتیک میشود. بنابراین این پژوهش به دنبال پاسخ به این سؤال است که آیا میتوان پروتکلی طراحی کرد که با تغییر وضعیت از حالت بدن عینی یا بدن آبجکتیو به وضعیت بدن نوئماتیک و نوئتیک بر کاهش علائم افراد مبتلا به اختلال شخصیتزدایی-واقعیتزدایی تأثیر بگذارد؟
مواد و روشها
پژوهش حاضرآمیخته اکتشافی متوالی است. هدف بخش اول تدوین پروتکل بدنمند مبتنی بر پدیدارشناسی است که با استفاده از روش مرور نظاممند و روش نقشهریزی مداخله قاعدهمند شده است و در بخش دوم رواسازی پروتکل بدنمند مبتنی بر پدیدارشناسی توسط متخصصین مدنظر است.
بخش اول: مرور نظاممند
جامعه و نمونه مربوط به بخش نخست با مرور نظاممند
با جستوجوی کلیدواژهها و ترکیبات گوناگون آنها تعداد مقالات بالقوه مرتبطی که در تمام پایگاههای موردنظر یافت شد، بیش از 725 عنوان بود. در پایش اولیه صرفاً عنوان این مقالات مطالعه شد و پس از حذف عنوانهای نامرتبط و تکراری تعداد مقالهها به 101 مورد کاهش یافت. در این مرحله به مطالعه چکیده مقالات پرداخته شد و در مواردی که مطالعه چکیده مقاله برای تعیین اهمیت آن کافی نبود به متن مقاله رجوع شد. در این بین 29 مقاله با داشتن ارتباط کافی با مسئله موردبررسی بهمنظور استفاده در تحلیل، بهطور دقیق مورد بررسی قرار گرفت. برخی از این 29 مقاله، مقالات نظری و فلسفی بوده و برخی دیگر نیز فاقد دادههای آزمایشی دقیق بودند. بهاینترتیب اگرچه اینها نیز طبق دستورالعمل ترجیح مقالات پریزما در تحلیل نظری به کار رفتند، اما نهایتاً تنها 10 مقاله بهعنوان دادههای اصلی مرور فراگیر برای تحلیل تجربی استفاده شدند. این مراحل براساس دستورالعمل ترجیح و ارزیابی منابع پریزما -
تصویر شماره 1، تلخیص و بیان شده است.
فرآیند انتخاب مقالات با استفاده از «چکلیست مرور مقالات و مرور نظاممند» و «چکلیست آمادهسازی و ارزیابی مقاله مروری» صورت گرفت. ارزیابی کیفیت مقالهها با استفاده از ابزار اندازهگیری سوگیری کاکرین انجام گرفت. پژوهشها براساس شش معیار در سه درجه کم خطر، نامعلوم و پرخطر مورد ارزیابی قرارگرفت.
روش نقشه مداخله
تدوین پروتکل درمانی براساس روش نقشه مداخله، در شش مرحله به شرح زیر انجام شده است: مرحله اول: نیازسنجی، دوم: تعیین دقیقتر متغیرها براساس یک رویکرد نظری مشخص، سوم: مرور نظاممند ادبیات پیشین، چهارم: طراحی یک پروتکل سازمانیافته، پنجم: طرح ملاحظاتی است که پروتکل مذکور را برای اجرا در دنیای واقعی، عملی و امکانپذیر سازد و ششم: تولید یک روش برای ارزیابی کارآمدی پروتکل مداخله.
معیارهای ورود بخش اول
تلاش بر این بوده است که مطالعه پیشرو تمام پژوهشهایی را شامل شود که به نحوی میتوانند دادههایی در جهت تعیین جایگاه حس درون بدنی در اختلال DDD در اختیار پژوهشگر قرار دهند. غالباً عمر این قبیل پژوهشها به 10 سال نمیرسد.
معیارهای خروج بخش اول
پژوهشهای نظری صرف که فاقد دادههای تجربی بودند از نمونههای اصلی مطالعه حاضر حذف شدند. مقالات موجود در کتابهای مرجع بهعلت فقدان دادههای تجربی دست اول از نمونههای اصلی مرور نظاممند حذف شدند.
بخش دوم: اعتبارسنجی، امکانسنجی و روایی محتوایی پروتکل
جامعه و نمونه آماری (هیئت خبرگان)
جامعه آماری در این فاز شامل کلیه متخصصانی بود که با درمانهای بدنمند و اختلالات تجزیهای آشنایی اولیه داشتند. برای ارزیابی روایی و امکانسنجی پروتکل، از یک هیئت خبرگان 10 نفره استفاده شد. این نمونه شامل 9 نفر متخصص دارای مدرک دکتری تخصصی روانشناسی بالینی و سلامت (انتخابشده براساس سوابق پژوهشی همراستا با رویکرد بدنمندی) و یک متخصص در حوزه فلسفه علم و پدیدارشناسی (دانشآموخته دکتری فلسفه از پژوهشکده علوم شناختی و مسلط به مسئله بدن و پدیدارشناسی) بود.
معیارهای ورود خبرگان:
برای متخصص روانشناسی
داشتن حداقل مدرک دکتری روانشناسی بالینی یا سلامت، سابقه پژوهشی مرتبط، و تمایل به مشارکت پس از شرکت در جلسه توجیهی اهداف پژوهش.
برای متخصص فلسفه
داشتن مدرک تحصیلات تکمیلی (ارشد یا دکتری) در فلسفه، سابقه چاپ مقالات در حوزه پدیدارشناسی، و علاقهمندی به مشارکت در بررسی متون نظری و مبانی پروتکل از ابتدای طرح.
رویه اجرا و زمانبندی پژوهش
فرآیند تدوین پروتکل اولیه و بررسی روایی آن در یک بازه زمانی 9 ماهه (از دیماه سال 1401 تا شهریور سال 1402) انجام گرفت. فرآیند ارزیابی تخصصی توسط هیئت خبرگان نیز مشخصاً از تیرماه تا اوایل شهریور سال 1402 به طول انجامید. در این مرحله، نسخه اولیه پروتکل در اختیار خبرگان قرار گرفت و از آنها درخواست شد تا پرسشنامههای مربوط به امکانسنجی، تناسبپذیری مداخله و روایی محتوایی را تکمیل نمایند.
روش تحلیل دادهها
دادههای حاصل از این فاز در دو بخش کمی تحلیل شدند:
1. امکانسنجی، تناسب و پذیرش: برای بررسی این متغیرها از آمار توصیفی (محاسبه میانگین و انحرافمعیار) و آمار استنباطی (آزمون تی تکنمونهای) استفاده شد. 2. روایی محتوایی: جهت بررسی نسبت روایی محتوایی (CVR) و شاخص روایی محتوایی (CVI) ابزارها و جلسات پروتکل، از فرمول روایی محتوایی و جداول لاوشه استفاده گردید.
ساختار جلسات و وفاداری به درمان
بهمنظور تضمین وفاداری به درمان، پروتکل حاضر بهصورت یک راهنمای مدون ساختاریافته در 8 جلسه تدوین شد. وفاداری درمانگر به پروتکل از طریق استانداردسازی اهداف هر جلسه، تعیین دقیق تمرینات بدنمحور، استفاده از تکنیک پرسشگری پدیدارشناختی معین و ارائه تکالیف ساختاریافته بینجلسهای تأمین گردید. همچنین بهمنظور جلوگیری از انحراف از مبانی پدیدارشناختی، تمریناتی که به ابژهسازی بدن منجر میشدند در طول فاز اعتبارسنجی شناسایی و از روند مداخله حذف گردیدند.
آزمونها
ارزیابی تناسب پذیری مواد مداخله
در سال 1996 دواک و همکاران [10] این مقیاس را طراحی کردهاند که روشی منظم برای ارزیابی عینی مناسب بودن محتوا برای گروه هدف در مدتزمانی کوتاه ارائه میدهد [11].
چکلیست امکان سنجی
این چکلیست را شلانی و همکاران [12] تهیه کردهاند. از پنجاه سؤال تشکیل شده است که با لیکرت 5 درجهای از بسیار کم تا بسیار زیاد (بسیارکم، کم، متوسط، زیاد و بسیار زیاد) رتبهبندی میشود.
سنجش روایی مداخله درمانی
برای اطمینان از روایی ابزار یا مداخله، نظرسنجیها باید بهطور دقیق آزمایش شوند [13]. روایی محتوا میزان مطابقت یا انعکاس محتوا را در هر حوزه اندازهگیری میکند و این کار را با استفاده از تکنیکهای کمی انجام میدهد [14]. روشهای متعددی برای بررسی روایی محتوا وجود دارد، جهت بررسی محتوایی مداخله از شاخص نسبت روایی محتوایی (CVR) استفاده شد. نسبت روایی محتوایی میزان ضرورت یک ماده را اندازهگیری میکند و بین 1 تا 1- متغیر است، نمره بالاتر نشاندهنده توافق بیشتر بین کارشناسان است.
یافتهها
نتیجه بخش اول پژوهش، گام اول: نتیجه مرور نظاممند
ارزیابی کیفیت مقالات برگزیده در
جدول شماره 1 و اطلاعات این مقالات بهطور خلاصه در
جدول شماره 2 نشان داده شده است.
نتیجه بخش اول، گام دوم: نقشه مداخله
رویکرد IM یک مداخله مؤثر را دارای شش گام یا مرحله میداند. این گامها در پژوهش حاضر به شرح زیر انجام شده است:
گام اول، نیازسنجی است.
گام دوم عبارت است از تعیین دقیقتر متغیرها براساس یک رویکرد نظری.
گام سوم مرور نظاممند ادبیات پیشین در حوزه بدنمندی و پدیدارشناسی بوده است.
گام چهارم، آمادهسازی پروتکل است؛ پژوهشگر روشها و راهبردهای عملی مرحله قبل را با هدف توسعه پروتکل سازمانیافته، بهمنظور دستیابی به هدف تحقیق و براساس رویکرد نظری خود، یکپارچه ساخته است. بهعبارتی در این مرحله پژوهشگر توانسته است یک پروتکل درمانی براساس نیازسنجی انجامشده (گام اول) و مبانی تئوریک انتخابشده (گام دوم) و مرور ادبیات و استفاده از تکنیکهای درمانی موجود (گام سوم) ارائه دهد.
گام پنجم، بررسی امکانسنجی، تناسب، پذیرش و روایی محتوایی پروتکل است؛
گام ششم: رواسازی تجربی [11].
شمای کلی پروتکل
بنابراین با حذف تمرینهای مرتبط با بدن عینی، و تأکید بر تقویت بدن نوئماتیک و نوئتیک، پروتکل درمانی مذکور را میتوان در دو مرحله یا فاز طراحی کرد. در آموزش بدنمندی نوئماتیک، تمرینها حول محور، سکونت در بدن و احساس بدن خواهند بود. در مرحله دوم، حداکثرِ درگیری بدنمند و جذبشدگی در موقعیتهای حسی- حرکتی مورد توجه قرار میگیرد (
پیوست شماره 1).
خلاصه جلسات پروتکل در
جدول شماره 3 ارائه شده است.

تکنیکهای مرحله نوئماتیک در
جدول شماره 4، تکنیکهای مرحله نوئتیک در
جدول شماره 5 و تکالیف مرحله مکمل (بدن عینی) در
جدول شماره 6 ارائه شده است.
نتایج بخش دوم پژوهش
در ادامه نتیجه سنجش نسبت روایی محتوایی برحسب شاخص CVR، ارائه شده است. همچنین نتایج امکانسنجی برحسب ارزش گزاری در طیف لیکرت 5 ارزشی و میانگینگیری از آن تحلیل شده است. تناسبپذیری مداخله نیز برحسب یک طیف لیکرت 3 ارزشی ارائه شده است. پذیرش و تناسبپذیری شرکتکنندگان نیز برحسب یک طیف لیکرت 5 ارزشی ارائه شده است. بهمنظور دست آوردن دادههای مربوطه، پروتکل درمانی همراه با پرسشنامههای سنجش روایی، محتوایی، تعیین روایی محتوایی، امکانسنجی و تناسبپذیری برای تعداد 10 فرد متخصص ارسال شده و دادههای بهدستآمده در جدولهایی که در ادامه خواهند آمد، تحلیل شدهاند.
در
جدول شماره 7، برای بررسی روایی مداخله از شاخص نسبت روایی CVR استفاده شد.

طبق جدول لاوشه، براساس ارزیابی 10 کارشناس، میزان نسبت روایی هر آیتم باید بالاتر از 0/62 باشد تا آن آیتم ضروری تشخیص داده شود و حفظ شود. برای سنجش نسبت روایی محتوایی - از روش
فرمول شماره 1 استفاده شده است.
1. CVR=(Ne–N/2)/(N/2)
باتوجهبه اعداد بهدستآمده و برحسب جدول لاوشه، تمام جلسات درمانی شاخص نسبت روایی محتوایی را دارا بوده و باقی ماندند (نسبت روایی محتوایی جلسه ششم 8/0 و سایر جلسات 1 بود).
در
جدول شماره 8، جهت بررسی امکانسنجی کلی مداخله، پاسخ کارشناسان [10] به سؤالهای هر مؤلفه در مقیاس امکانسنجی (در یک طیف لیکرت 5 درجهای بررسی شد و میانگین هریک از سؤالهای مقیاس دررابطهبا مداخله حاضر و هر مؤلفه بهطورکلی به دست آمد.

نتایج هرکدام از مقولهها بالاتر از 3 است و میانگین امکانسنجی کل مداخله 4/92 است؛ نتایج معنادار میباشد.
برای بررسی میزان تناسبپذیری مداخله حاضر پیش از اجرا توسط کارشناسان، میانگین پاسخ کارشناسان که در یک طیف لیکرت 3 درجهای (0، 1، 2) داده شده بودند، به دست آمد (
جدول شماره 9).

نتایج نشان داد محتوای جلسات حاضر از تناسبپذیری بالایی برخوردار است. نتایج آزمون تی تکنمونهای (مقدار آزمون برابر 1، نقطه میانی طیف) نشان داد میانگین تمام سؤالات معنادار است.
بحث
هدف پژوهش حاضر طراحی پروتکل درمان بدنمند مبتنی بر پدیدارشناسی برای کاهش علائم شخصیتزدایی، واقعیتزدایی در اختلال شخصیتزدایی-واقعیتزدایی است. در طراحی پروتکل، هدف اولاً تعیین مؤلفهها و ساختار پروتکل و ثانیاً نشان دادن روایی محتوایی، امکانپذیری، تناسب پروتکل درمانی مورد بحث بود. درمان شناختی-رفتاری (CBT) اغلب بهعنوان خط اول درمان برای اختلال شخصیتزدایی-واقعیتزدایی (DDD) در نظر گرفته میشود که هدف آن، شناسایی و اصلاح الگوهای تفکر و رفتارهای ناسازگار است [25]. اگرچه بهبود علائم DDD به دنبال مداخلات شناختی-رفتاری گزارش شده است [25]، اما شواهد نشان میدهند این اثربخشی غالباً ناشی از کاهش علائم افسردگی و اضطرابِ همبودی است. ازسویدیگر، با وجود گزارشهایی مبنی بر بهبود علائم این اختلال توسط درمانهای مبتنی بر ذهنآگاهی، سیونیکا [26] استدلال میکند این رویکردها فرد را به یک «نظارهگر درونی» تبدیل میکنند. این حالتِ نظارهگری، دقیقاً مشابه با خودِ علائم شخصیتزدایی است که در آن فرد از بیرون به تماشای خود مینشیند و همین امر (افزایش بیشتأملگری) میتواند به تشدید علائم شخصیتزدایی و واقعیتزدایی منجر شود. بر همین اساس، پروتکل حاضر با هدف عبور از این محدودیتها و تمرکز مستقیم بر احیای «خویشتن بدنمند» تدوین شده است.
با دستیابی به این نتیجه مقدماتی مسئله اصلی در پژوهش این بود که چگونه میتوان پروتکلی درمانی طراحی کرد، به نحوی که فرد را از تجربه بدن عینی بیمارگون، به تجربه نوئماتیک و نوئتیک بازگرداند؟ نتایج نشان داد طراحی و اعتبارسنجی پروتکل درمانی بدنمندی مبتنی بر پدیدارشناسی دارای امکان اجرایی، تناسبپذیری و روایی محتوایی میباشد. ازلحاظ نظری و باتوجهبه مرور ادبیات پژوهشهای اخیر ازجمله سیونیکا [27]، میشل و همکاران [15]، کلومبتی و راتکلیف [7]، سدنو [16] میتوان اینگونه استنباط کرد که سیگنالهای درون بدنی از نظر شکل بدنمندی که ایجاد میکنند به سه شیوه میتوانند کارکرد داشته باشند.
اولین شیوه که تنها گاهی ممکن است مفید باشد، کارکرد آنها در ایجاد یک تجربه عینی از بدن است. این همان کارکردی است که در بیماران دچار اختلال شخصیتزدایی- واقعیتزدایی به کارکرد غالب تبدیل شده است.
کارکرد دیگر سیگنالهای درون-بدنی در ایجاد تجربهای است که در آن این سیگنالها بهمثابه احساسی از زندگی و وحدت با بدن تجربه میشوند. این همان کارکردی است که تحت عنوان کارکرد نوئماتیک معرفی کردیم. با از دست رفتن این کارکرد است که فرد عمدتاً دچار علامتهای مربوط به شخصیتزدایی میشود. او خود را بیرون از بدن، بیگانه از بدن و بدن را موجودی روباتیک و مکانیکی میانگارد.
سومین کارکرد این سیگنالها آن است که در تجربه بدنمند واقعیتهای بیرونی را ممکن میسازند. براساس این کارکرد، سیگنالهای درونبدنی چشم اندازی بدنمند ایجاد میکنند تا از طریق آن موقعیت بیرونی بهصورتی که هست تجربه شود. این کارکرد همان است که ساختار بدنمند بودن در جهان را موجب میشود و آن را بهعنوان کارکرد نوئتیک معرفی کردیم. با از دست رفتن این کارکرد، فرد موقعیت را فاقد تمایزات مهم و واقعی تجربه میکند و دچار واقعیتزدایی میشود. ازآنجاکه محرکهای واقعی ازنظر او برانگیزاننده نیستند. واکنشهای او در موقعیت حالت مکانیکی پیدا میکند و او بدن خود را همچون دستگاهی خودکار تجربه میکند.
در حالت طبیعی، ما جهان را «از طریق» بدنمان تجربه میکنیم (آگاهی پیشاتأملی)، اما در بیماران اختلال شخصیتزدایی_واقعیتزدایی، این آگاهی مختل شده و جای خود را به «بیشتاملگری» میدهد؛ یعنی بیمار مدام خودش و بدنش را از بیرون و بهعنوان یک شیء (ابژه) تماشا میکند. پروتکل ما به بیمار کمک میکند تا از تماشاگر منفعل بودن دست بردارد و دوباره در تجربه بدنی خود غرق شود، بهعبارتدیگر به آگاهی پیشاتأملی برسد [26]. همانطور که ذکر شد به نظر میرسد منظور از بدن در پدیدارشناسی، سیگنالهای درون بدنی باشد. مرور ادبیات نشان داد بیماران اختلال شخصیتزدایی_واقعیتزدایی سیگنالهای درونی بدن (مانند ضربان قلب، تنفس، حسهای احشایی) را دریافت میکنند، اما احساس نمیکنند این سیگنالها متعلق به خودشان است [6]. مکانیسم پروتکل این است که با تمرینات بدنمندِ فعال، پردازش سیگنالهای درون بدنی را تنظیم کرده و به بیمار کمک میکند تا بدن را بهعنوان بدن خود، دوباره تجربه کند. ترکیب تمرکز بر سیگنالهای دروندرون بدنی و کنشگری در محیط، باعث میشود بیمار از حالت «بدن بهعنوان ابژه» به حالت «بدن بهعنوان سوژه» که آگاهی پیشاتأملی است، حرکت کند و در نتیجه «خویشتن بدنمند» او بازسازی شود.
پژوهشهایی که در مرور ادبیات یافته و بررسی شده بودند، حاوی پیشنهاداتی در این باره بودند؛ بهطورمثال اگر ناتوانی در عمل به تجزیه منجر میشود، پس چه بسا توفیق در عمل و امکان واکنش موفق بتواند در تجمیع سیگنالهای درون بدنی با احساس خویشتن مؤثر باشد. همچنین پژوهشهای دیگری بهطور مجزا نشان دادند تقویت مهارتهایی مانند رقص [8] و همدلی [9] میتواند به تجمیع سیگنالهای درونبدنی در احساس خویشتن کمک کنند و بهاینترتیب تجربه نوئماتیک و نوئتیک ایجاد کنند.
بااینحال این تلویحات عملی برای تصمیمگیری درخصوص جزئیات یک پروتکل درمانی منسجم و قابلاجرا کافی نبود. لازم بود مشخص شود چه تفاوتی میان تأثیر بدنمند مهارتی مانند رقص از یک طرف و همدلی از طرف دیگر وجود دارد؟ یا چه تفاوتی میان تماشای منفعلانه بدن در تمرینهای تنفسی ذهنآگاهی از یک طرف و بدنمندی فعالانه رقص و همدردی با دیگران از طرف دیگر وجود دارد؟ با در نظر داشتن این موارد و براساس تحقیقات نظری صورتگرفته درباره اختلال شخصیتزدایی و واقعیتزدایی یک مدل پدیدارشناسانه منطبق با تحلیل پدیدارشناختی هوسرل از تجربه- و براساس نظریه روی-آورندگی هوسرل به دست آمد که بسیار روشنگر و نویدبخش بود [7].
براساس این مدل علاوهبر بدن شیئیت یافته، بدن در حالت بهنجار نیز دست کم به دو صورت میتواند تجربه شود. یکی تجربه بدن از طریق احساسهایی که مرجع خاصی ندارند و به آن تجربه بدن نوئماتیک گفته میشود؛ مانند تجربه ترس، سرما و استرس. تجربه بدن در تنفس ذهنآگاهانه و آرامش حاصل از آن نیز در این دسته قرار میگیرد؛ و نوع دیگر آن تجربهای از بدن است که در آن، بدن خود موضوع تجربه نیست بلکه چشماندازی برای تجربه واقعیت است؛ بهطورمثال نقشی که بدن در شکلگیری شوق به چیزی، ترس از چیزی، یا نفرت از چیزی دارد. به این مفهوم بدن، نوئتیک گفته میشود. تجربه بدن در وضعیتهایی مانند رقص و همدلی نیز در این دسته قرار میگیرد. و ازآنجاکه دقیقاً این نوع بدن است که بهعنوان ساختار بودن- در- جهان لحاظ میشود و همین نوع بدن است که در تجربههای تجزیهای و بهویژه در شخصیتزدایی و واقعیتزدایی عمیقاً دچار اختلال میشود، تقویت بدن در حالت نوئتیک، هدف اصلی درمان است.
نتایج نشان داد پروتکل درمان بدنمند برای اختلال شخصیتزدایی-واقعیتزدایی دارای روایی محتوایی میباشد. بهاینترتیب تکنیکهای درمانی مورد تأکید درمانگر، بایستی مواردی میبود که در فرد احساس بدنمندی نوئتیک و نوئماتیک را تقویت کنند و بهعبارتی «بازگشت به بدن»، و «سکونت در بدن» را تقویت کنند. این راهبرد عملی بهخوبی از طریق شواهدی تأیید میشود که نشان میدهد تنفس شکمی باعث بهبود اختلال شخصیتزدایی-واقعیتزدایی شده است [15]. همچنین اثربخشی فعالیتهایی مثل رقص [8] و احساس همدردی [9] را میتوان بهعنوان تمرین بدنمندی نوئتیک تفسیر کرد، زیرا در این فعالیتها سیگنالهای بدنی مانند تپش قلب و تنفس بهمنظور درک احساس دیگران و یا عمل بدنمند در موقعیت انجام میشود.
به همین دلیل تمرینهایی که ممکن بود منجر به تقویت بدن عینیت یافته باشد، حذف شدند.
به همین دلیل، تمرینهایی که ممکن بود به تقویت تجربه بدنِ عینیتیافته منجر شوند، از پروتکل حذف شدند.
به نظر میرسد پروتکل مذکور میتواند برای سایر اختلالهایی که با مشکل در تجربه بدن همراهاند نیز به کار رود؛ بااینحال این پروتکل فعلاً در مرحله مقدماتی است و کاربرد آن در سایر اختلالها نیازمند بررسی است.
نتیجهگیری
براساس ملاحظات پیشگفت در سطور قبل، میتوان نتیجه گرفت پروتکلدرمانی مذکور در تقویت بدن نوئماتیک و نوئتیک امکان اجرایی دارد. مهمترین محدودیت مطالعه حاضر این است که پژوهش تنها در مرحله تدوین، امکانسنجی و بررسی روایی محتوایی پروتکل قرار دارد؛ ازاینرو، برای ارزیابی دقیقِ اثربخشی بالینی این مداخله بر علائم شخصیتزدایی-واقعیتزدایی، انجام کارآزماییهای بالینی تصادفیسازیشده (RCT) و طرحهای پژوهشی تکآزمودنی در مطالعات آتی ضروری است. از لحاظ روششناختی محدودیت دیگر این پژوهش محدودیت در تعمیم نتایج بهدلیل حجم پایین نمونه بود. عدم مقایسه با پروتکلهای درمانی دیگر از دیگر محدودیتهای این پژوهش بود.
پیشنهادهای پژوهشی
-پیشنهاد میشود اثربخشی بالینی این پروتکل در کارآزماییهای بالینی تصادفیسازیشده با نمونه بزرگتر و دوره پیگیری بررسی شود.
-پیشنهاد میشود اثربخشی این پروتکل با درمانهای رایج برای اختلال شخصیتزدایی-واقعیتزدایی، مانند درمان شناختی-رفتاری مقایسه شود.
-پیشنهاد میشود کاربرد این پروتکل در سایر اختلالها، مانند افسردگی، اختلال وسواس فکری-عملی، اختلال شخصیت مرزی و اختلال هویت تجزیهای، و شباهتها و تفاوتهای کیفیت سیگنالهای درونبدنی در این اختلالها بررسی شود.
-پیشنهاد میشود در مطالعات آینده، علاوهبر پرسشنامهها، از شاخصهای عینی حس درونبدنی (مانند تکلیف شمارش ضربان قلب یا پتانسیل برانگیخته ضربان قلب) برای سنجش سازوکار تغییر استفاده شود.
-پیشنهاد میشود روایی محتوایی پروتکل با هیئت خبرگان بزرگتر و متنوعتر ارزیابی و علاوهبر (CVR)، شاخص روایی محتوایی (CVI) نیز محاسبه شود.
پیشنهاد کاربردی
تجارب تجزیهای، ازجمله شخصیتزدایی-واقعیتزدایی، دردناک هستند؛ وقتی به فرد هجوم میآورند، مراجع نمیداند با آن تجربه چه کند و حتی خیلی از درمانگران هم آشنایی دقیقی با این تجارب ندارند. بهعبارتی مراجع نمیداند که آیا ناظر علائم باشد؟ آیا باید دنبال علت بگردد؟ برایمثال تجارب افسردگی، تجربهای است که معمولاً افراد بهعلت تجربه غم با جنس آن آشنا هستند، اما حالتهای تجزیهای ممکن است برای افراد ناآشنا باشد. باتوجهبه اینکه علائم شخصیتزدایی-واقعیتزدایی سومین علائم شایع بعد از افسردگی و اضطراب است، پیشنهاد میشود این تکنیکها را متخصصان سلامت روان در کنار استفاده از رویکرد موردنظر خود به بیمارانی که تجارب علائم شخصیتزدایی-واقعیتزدایی دارند، آموزش دهند. از نتایج پژوهش میتوان در مراکز نظامی که کارکنان ممکن است بهعلت استرس زیاد تجارب تجزیهای داشته باشند، بهعنوان مهارتها آموزش داد. از نتایج پژوهش میتوان برای آموزش به پرستاران بخش اعصاب و روان و دیگر بیماریهای جسمی که ممکن است علائم شخصیتزدایی-واقعیتزدایی داشته باشند، استفاده کرد.
ملاحظات اخلاقی
پیروی از اصول اخلاق پژوهش
مطالعه حاضر همچنین دارای مجوز اخلاق از کمیته اخلاق در پژوهش دانشگاه شاهد با کد اخلاق (IR.SHAHED.REC.1401.163) است.
حامی مالی
این مقاله برگرفته از رساله دکتری تخصصی بهمن متینپور در رشته روانشناسی بالینی، گروه روانشناسی بالینی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه شاهد است و هیچگونه کمک مالی از سازمانیهای دولتی، خصوصی و غیرانتفاعی دریافت نکرده است.
مشارکت نویسندگان
مفهومپردازی: بهمن متینپور و حمید یعقوبی؛ روششناسی: بهمن متینپور، حمید یعقوبی، رسول روشن چسلی و حجتالله فراهانی؛ نگارش پیشنویس، جمعآوری و مدیریت دادهها: بهمن متینپور؛ تحلیل دادهها: بهمن متینپور و حجتالله فراهانی؛ اعتبارسنجی: عباس بخشیپور رودسری و حجتالله فراهانی؛ نظارت: حمید یعقوبی و رسول روشن چسلی؛ مدیریت پروژه: حمید یعقوبی؛ ویرایش و بازبینی، خوانش و تأیید مطالعه: همه نویسندگان.
تعارض منافع
بنابر اظهار نویسندگان، این مقاله تعارض منافع ندارد
تشکر و قدردانی
نویسندگان از همه متخصصانی که در ارزیابی پروتکل مشارکت کردند، بهخاطر وقت و همکاریشان سپاسگزاری میکنند.